گروه جامعه ایرنا – در پهنههای خاموش و بیانتهای کویر، جایی میان باد و خاک، هنوز ردپای موجودی دیده میشود که روزگاری بخش جداییناپذیر طبیعت ایران بود، یوزپلنگ آسیایی، این میراث زنده و کمنظیر سرزمینمان، امروز بیش از هر زمان دیگری به حمایت و همراهی انسان نیاز دارد، یوزی که برای بقا کیلومترها در دشت میدود، بیآنکه بداند بزرگترین تهدید زندگیاش گاه نه درندهای دیگر، بلکه جادهای است که از میان زیستگاهش عبور کرده است.
تصور کنید دشتی را همراه با سکوتی بیانتها، آفتابی که بر خاک گرم میتابد و یوزی که با پاهایی باریک و پیکری سبک، در دل طبیعت میدود، تند و بیقرار، انگار تمام زندگیاش در همین دویدن خلاصه شده است، اما در سرزمینی که زمانی زیستگاه صدها یوز بود، امروز هر دویدن، قصهای از بقاست و هر ردپا، نشانی از موجودی که ممکن است آخرین نسل از این میراث کهن باشد.
یوزپلنگ آسیایی سالهاست برای ماندن میجنگد، نه فقط با کمبود طعمه و آب، نه فقط با تخریب زیستگاه، بلکه با جادههایی که از میان خانهاش گذشتهاند و انسانی که گاه فراموش کرده این دشت، پیش از آنکه مسیر عبور ما باشد، خانه این گونه زیبا بوده است.
به علت اهمیت حفاظت از این گونه ارزشمند یک روز را به عنوان روز ملی یوزپلنگ آسیایی اختصاص داده اند، البته چون اکنون این گونه فقط در ایران زیست می کند از این رو به آنها یوز ایرانی می گویند، روز ۹ دی به نام این حیوان زیبا و کاریزماتیک نامگذاری شده است، روزی که زمان نگاه کردن به چشمان حیوانی است که چیزی از ما نمیخواهد، نه سهمی از زندگی ما، نه غذایی از سفره ما، فقط میخواهد جایی برای زیستن و مسیری امن برای دویدن داشته باشد.
شاید هنوز دیر نشده باشد، شاید بتوانیم پیش از آنکه آخرین ردپا در غبار گم شود، کاری کنیم که یوز ایرانی همچنان در دشتهای این سرزمین بدود تا نسلهای بعد، به جای آنکه تصویرش را در کتابها و موزهها ببینند، صدای پاهایش را در دشت بشنوند و بدانند که یوز هنوز، جایی در ایران، آزادانه میدود.
بر اساس آخرین آمار سازمان حفاظت محیط زیست اکنون ۲۷ قلاده یوزپلنگ ایرانی در دشت های ایران شناسایی و ثبت شده است، بنابراین آماری که روی خط انقراض قرار دارد، یادآور مسئولیتی است که در برابر یکی از ارزشمندترین گونههای حیاتوحش کشور بر دوش ما است، هر یوزی که در دشتهای ایران باقی مانده، بخشی از هویت طبیعی این سرزمین است و هر ردپایی که از میان خاک محو میشود، زنگ خطری برای طبیعتی است که شاید دیگر فرصت جبران نداشته باشد.
به نظر در روز ملی یوزپلنگ آسیایی، سوال فقط این نیست که چند یوز آسیایی در دشت های ایران به ویژه توران به عنوان اصلی ترین زیستگاه آن در دنیا باقی مانده است، پرسش بزرگتر این است که آیا میتوانیم سرزمینی را برای آنها حفظ کنیم که در آن، دوباره بدون ترس بدوند.
یوزی که هنوز میدود؛ به امید فردایی که باقی بماند/ داستان غمبار نامگذاری روز ملی یوزپلنگ آسیایی
داستان نامگذاری روز ملی یوزپلنگ آسیایی تراژدی تلخ در دنیای میان انسان ها و حیوانات است، ۹ شهریور سال ۱۳۷۳ یک روز عادی در شهرستان بافق بود، پرنده ها آواز می خواندند و مستانه از این شاخه به آن شاخه می پریدند، خزندگان ، چرندگان و تمام زیستمندان آن دشت آرام زندگی را پیش می بردند، به ظاهر همه چیز خوب پیش می رفت، اما نگو که روزگار در حال رقم زدن یکی از بزرگترین سرنوشت غمبار در دنیای حیات وحش بود.
نزدیکی های ظهر بود که یک یوزپلنگ مادر به همراه سه توله اش از دور نمایان شد، قصد داشت در این هوای گرم فرزندانش را به حوضچه آبی در نخلستانی که در آن نزدیکی بود برساند، مادر مراقب بود تا توله ها سیراب شوند، ناگهان عده ای از مردم محلی از راه رسیدند، مادر و توله ها را محاصره کردند و مانند بختک بر سر این حیوانات بی گناه فرود آمدند.
همهچیز ناگهان اتفاق افتاد، افراد حاضر به حیوانات حمله کردند و با هر آنچه در دست داشتند، از چوب و سنگ، به جان یوز ماده و سه تولهاش افتادند، یوز ماده نیز مانند هر مادری، برای محافظت از خود و فرزندانش به مقابله برخاست و تلاش کرد آنها را از زیر ضربات نجات دهد، اما تلاشهایش نتیجهای نداشت، سرانجام مجبور به فرار شد و سه تولهاش در میان محاصره مهاجمان باقی ماندند.
ضربات وارده به تولهها آنقدر شدید و مرگبار بود که یکی از آنها در همان دقایق نخست جان خود را از دست داد. در همین میان، یکی از افراد موضوع را به محیط زیست استان اطلاع داد و مأموران در محل حاضر شدند، اما دیگر برای نجات همه تولهها دیر شده بود، مادر گریخته بود، یکی از تولهها تلف شده بود و توله دوم نیز در شرایطی قرار داشت که هر لحظه امکان از دست رفتنش وجود داشت، متأسفانه این توله نیز در مسیر انتقال به دامپزشکی جان باخت.
از میان سه توله، تنها یکی باقی مانده بود، تولهای که در یزد توسط دامپزشک به صورت سطحی معاینه شد و بلافاصله برای ادامه مراقبت و درمان به تهران انتقال یافت.
محیطبانان بافق در آن زمان روایت کردند که یوز ماده، تا یک هفته پس از این حادثه، هر روز خود را به نزدیکی محل حادثه و همان نخلستان میرساند، شاید هنوز امید داشت تولههایش را پیدا کند، اما پس از یک هفته جستوجوی بینتیجه، سرانجام ناامید شد و دیگر به آن محل بازنگشت.
توله سوم که حالا هم مادرش را از دست داده بود و هم خواهر و برادرش را، به پردیسان تهران منتقل شد و نام ماریتا را بر او گذاشتند، این یوز ماده جوان، ۹ سال از عمر خود را در پردیسان و دور از زیستگاه طبیعیاش سپری کرد، بدون آنکه فرصت تجربه دنیای واقعی و آزاد طبیعت را پیدا کند و بتواند نقشی در تداوم نسل خود داشته باشد، سرانجام ماریتا در سال ۱۳۸۲ تلف شد، بیآنکه حتی یکبار زندگی در طبیعت واقعی بیرون از حصارهای پردیسان را تجربه کرده باشد.
داستان تلخ آن مادر و سه تولهای که سرنوشتشان به شکلی دردناک از یکدیگر جدا شد، سالها بعد به نمادی برای توجه بیشتر به وضعیت یوزپلنگ آسیایی در ایران تبدیل شد و همین زندگی غمانگیز، بهانهای شد تا ۹ شهریورماه به عنوان روز ملی یوزپلنگ آسیایی نامگذاری شود؛ روزی برای یادآوری اینکه گاهی یک بیاحتیاطی، یک رفتار نادرست و یک لحظه غفلت میتواند سرنوشت یک خانواده از ارزشمندترین گونههای حیاتوحش ایران را برای همیشه تغییر دهد.
در فنس کشی جاده عباس آباد – میامی، محل گذر یوزها موفقیت چشمگیری حاصل نشده است
حمید ظهرابی معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست در گفتوگو با خبرنگار ایرنا درباره آخرین وضعیت یوزها در ایران و ایمنسازی کریدور جابهجایی یوزپلنگ آسیایی در جاده عباسآباد ـ میامی در مسیر سمنان به مشهد اظهار کرد: در سطح ملی، وزیر راه و معاونان این وزارتخانه رویکرد بسیار همراهانه و همدلانهای دارند و واقعاً همکاری خوبی داشتهاند، اما متأسفانه در بخش اجرا تاکنون موفقیت چشمگیری حاصل نشده است.
وی افزود: سال گذشته، بهرغم اینکه وزیر راه دستور داده بود طرح اجرا شود و حتی پیمانکار نیز انتخاب شده بود، به دلیل برخی ناهماهنگیهایی که در سطح استان ایجاد شد، اجرای این پروژه عملاً اتفاق نیفتاد و فقط بخشی از آن را سازمان حفاظت محیطزیست با منابع ناچیزی که خودش اختصاص داده بود، اجرا کرد. طبیعتاً نیاز است بحث ایمنسازی در این محور با جدیت دنبال شود.
ظهرابی ادامه داد: اخیراً رئیس سازمان برنامه و بودجه ابلاغی را به وزارت راه انجام داده و مبلغی حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیارد تومان را تعیین و اعلام کرد این پول صرفاً برای ایمنسازی جاده عباسآباد ـ میامی استفاده شود، امیدواریم وزارت راه وظیفه، مأموریت و مسئولیتی را که در این حوزه دارد، عملیاتی و اجرایی کند.
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست تاکید کرد: بنابراین این موضوع با وجود نقصانهایی که داشته، متوقف نبوده است.
وی گفت: از سال ۱۳۹۷ سازمان حفاظت محیطزیست پنج کیلومتر در دو طرف جاده را فنسکشی کرده بود و سال گذشته نیز پنج کیلومتر دیگر را به این مجموعه اضافه کرد، اگر در این سالها متوقف نشده بودیم و به این امید که دیگران برای ما کار کنند، خودمان کار کرده بودیم، الان این پروژه تمام شده بود.
ظهرابی افزود: امیدوارم امسال وزارت راه نیز منابعی را به بدهکاریهایی که از گذشته وجود داشته، به این مجموعه اضافه کند و بتوانیم حداقل امسال فنسکشی این مجموعه را قطعی، نهایی و به اتمام برسانیم.
وی تاکید کرد: علاوه بر آن، حتماً به ایمنسازی مسیر نیاز داریم، اصلاح پلها و زیرگذرهایی که وجود دارند و ایجاد یک ارتباط درست بین این موانعی که ایجاد میکنیم با گذرگاههایی که به صورت مصنوعی در این مسیر تحت عنوان آبراهها و پلهایی که در گذشته ایجاد شدهاند، ضروری است.
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست اظهار کرد: تا حد امکان باید یک روگذر مناسب برای عبور حیاتوحش ایجاد شود، حیوانات معمولاً ترجیح میدهند به جای درهها از روگذرها استفاده کنند و این موضوع نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
ظهرابی گفت: وزارت راه در مجموع همکاری خیلی خوبی داشته است، اما در بخش اجرا مقداری با محدودیت مواجه شدهاند که امیدوارم امسال جبران شود.
جابهجایی یوزها مهاجرت کامل به زیستگاههای شمالی نیست
وی در ادامه درباره جابهجایی یوزپلنگها و احتمال مهاجرت آنها به زیستگاههای شمالی کشور گفت: اینگونه نیست که مهاجرت اتفاق افتاده باشد، متأسفانه در مرکز کشور، مخصوصاً استان یزد، به علت توسعه شدیدی که در بخش معدن اتفاق افتاد و جادههایی که ناچاراً باید برای توسعه معدنی و صنعتی این استان ایجاد میشد، زیستگاهها خیلی تحت فشار قرار گرفتند.
ظهرابی افزود: با گذشت زمان تقریباً به این جمعبندی رسیدیم که جمعیت یوزهایی را که در استان یزد داشتیم، از دست دادهایم و این یک ذخیره ژنتیکی بزرگ بود که متأسفانه با جابهجا کردن محل برنامهریزیشده برای تکثیر در اسارت یوزپلنگ در گذشته، این اتفاق افتاد.
وی توضیح داد: در آن زمان برنامهریزی ما این بود که محل تکثیر و پرورش در استان یزد ایجاد کنیم و بتوانیم از ذخیره باقیمانده ذخایر ژنتیکی که در آن زمان دستکم ۲ حیوان نر در زیستگاه داشتیم، در برنامه تکثیر و پرورش استفاده کنیم که این اتفاق نیفتاد و پروژه در استان سمنان اجرا شد.
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست ادامه داد: اما در عین حال اینگونه نیست که یوزها کاملاً به زیستگاه شمالی مهاجرت کرده باشند، مشاهدات ما به خاطر افزایش دقت در تصویربرداریهایی که انجام میشود و دوربینگذاریهایی که افزایش پیدا کرده، بیشتر شده است.
وی گفت: این گونه در بین مجموعه حفاظتی توران و زیستگاههای شمالی در رفتوآمد است، در گذشته ما مجموعه مشارکت مردمی یا حفاظت مردمی یوزکنام را نداشتیم اما اکنون حدود ۵۰۰ هزار هکتار محدوده از یوزکنام را داریم و طبیعتاً دوربینگذاریهایی که انجام میشود و پایشهایی که صورت میگیرد، تعداد مشاهدات ما را در آنجا افزایش میدهد.
ظهرابی اظهار کرد: در زیستگاه میاندشت جمعیت حیاتوحش رشد خوبی داشته و شرایط مناسبی دارد. از نظر آبوهوایی نیز زیستگاه شرایط مناسبی دارد.
وی افزود: برخی دیدگاهها وجود دارد که تغییر اقلیم باعث مهاجرت آرام این گونه به سمت زیستگاه شمالی میشود که یک اصل پذیرفته شده در موضوع مدیریت تغییر اقلیم در دنیا است و یکی از خروجیهای تغییر اقلیم، جابهجایی گونهها است.
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست تاکید کرد: طبیعتاً موضوع حفاظت مؤثر و پایشهای دقیقتر و حضور ما در زیستگاههایی که در گذشته نداشتیم، باعث میشود تعداد مشاهدات ما در محدودههای شمالی افزایش یابد، امیدوار هستیم که کماکان همه زیستگاههای ما با یک حفاظت مؤثر و مطلوب، شرایطی پیدا کنند که گونه ماندگاری بیشتری داشته باشد.
وی تاکید کرد: اما کماکان توران مهمترین زیستگاه این گونه و زیستگاه زادآور یوزپلنگ محسوب میشود، سایر زیستگاهها نیز زیستگاههای پیرامونی این منطقه به شمار میروند و رویکرد ما در حفاظت، معطوف به تمامی زیستگاههای یوزپلنگ است.
ظهرابی با اشاره به اینکه یکی از موضوعاتی که مرتباً درباره آن بحث میشود، میزان توجه سازمان حفاظت محیط زیست به زیستگاهها در مقایسه با طرح تکثیر در اسارت است که دراین باره باید تأکید کنم که کماکان بخش عمده انرژی و توان سازمان حفاظت محیط زیست بر حفاظت از زیستگاهها متمرکز است.
وی افزود: در طول سال گذشته توانستیم تعداد قابل توجهی نیروی حفاظتی به این مجموعهها اضافه کنیم، دستکم ۳۰ نفر در پروژه حفاظت از یوزپلنگ، در قالب برنامههای موضوع بند «ب» ماده ۲۹ قانون احکام دائمی برنامههای توسعه و با مشارکت جامعه محلی به کار گرفته شدند، وظیفه این نیروها حفاظت از زیستگاه و ارتقای کیفیت آن است.
وی افزود: علاوه بر این، برنامههای متنوعی برای حفاظت از زیستگاههای طبیعی، تأمین منابع آب و همچنین تقویت جمعیت طعمههای یوزپلنگ در مناطق حفاظتشده اجرا میشود، در مناطقی که جمعیت طعمهها کاهش پیدا کرده است، نسبت به جابهجایی و انتقال آنها و تقویت جمعیت طعمه در زیستگاه اقدام میکنیم.
ظهرابی ادامه داد: همچنین تلاش کردهایم حفاظت از زیستگاه را با مشارکت جامعه محلی در مناطق پیرامونی شکل و مردم را در امر حفاظت مشارکت دهیم، برای نمونه، جابهجایی و انتقال طعمه به منطقه جنوبشرق توران با مشارکت جامعه محلی و اهالی ایل سنگسر انجام شد و این اقدام موجب شده است جمعیت پایداری از قوچ و میش در جنوبیترین بخش تحت حفاظت شکل بگیرد. برنامههای مشابهی نیز در دستور کار قرار دارد.
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست گفت: در واقع، مجموعهای که با مشارکت مردم و بخش خصوصی تحت عنوان یوزکنام حفاظت میشود، بهعنوان یک موفقیت چشمگیر در حفاظت از این گونه در حال نشان دادن نتایج خود است.
شناسایی ۲۷ قلاده یوزپلنگ آسیایی
وی درباره آخرین آمار جمعیت یوزپلنگ آسیایی گفت: تاکنون ۲۷ قلاده شناسایی شدهاند که از آنها تصویر ثبت شده و از وجودشان اطمینان داریم، البته گاهی این پرسش مطرح میشود که چرا آنهایی که در سالهای اخیر مشاهده نشدهاند همچنان در فهرست باقی ماندهاند، دلیل این موضوع آن است که بر اساس استانداردهای بینالمللی، برای حذف یک حیوان از فهرست شناسایی، باید به مدت سه سال هیچ تصویری از آن ثبت نشده باشد.
ظهرابی افزود: طبیعتاً اینگونه نیست که فقط تولدها را به آمار اضافه کنیم و مرگومیرها را از آن کم نکنیم، اگر حیوانی به مدت سه سال در دوربینهای پایش و رصد ما ثبت نشود، باید از فهرست حذف شود، خوشبختانه در یکی دو سال اخیر چنین موردی نداشتهایم و امیدواریم مشاهدات و شناسایی یوزهای جدید همچنان افزایش یابد.
وی گفت: البته نمیتوان گفت که همه آن ۱۷ قلاده یوزی که در سال ۱۴۰۳ شناسایی شده بودند و اکنون به عدد ۲۷ قلاده رسیدیم، الزاماً نشاندهنده افزایش واقعی جمعیت هستند، بخشی از این افزایش میتواند ناشی از تقویت برنامههای پایش، افزایش تعداد دوربینها و گسترش پوشش رصد باشد. ممکن است برخی از این یوزها در گذشته نیز وجود داشتهاند، اما اکنون در مقابل دوربینهای رصد، پایش و شناسایی سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته و شناسایی شدهاند.
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست اظهار کرد: موضوع پایش را نیز کماکان تقویت میکنیم، اعتقاد ما بر این است که برای حفاظت مؤثر از این گونه، به آمار و اطلاعات دقیقتری نیاز داریم، طبیعتاً ممکن است در ادامه یوزپلنگ های جدیدی نیز مشاهده و شناسایی شوند.
وی گفت: برای مثال، در خراسان جنوبی گزارشهای متعددی از مشاهده یوزپلنگ دریافت کردهایم، اما چون تصویر دقیقی از این یوزها در اختیار نداریم که بتوانیم مشخص کنیم آیا در زمره یوزهای شناساییشده هستند یا خیر، طبیعتاً این مشاهدات به آمار رسمی افراد شناساییشده اضافه نمیشوند.