بانک مرکزی اخیراً اعلام کرده است که آمادگی تخصیص تا سقف ۵۰۰ میلیون دلار اسکناس ارز به شبکه بانکی را دارد. با این حال، آمار رسمی نشان میدهد که تا روز پنجشنبه ۵ شهریور تنها ۲۰ میلیون دلار از این ظرفیت خریداری شده است که کمتر از ۴ درصد سقف اعلامشده است.
بانک مرکزی تأکید دارد که عرضه ارز ادامه خواهد داشت، اما واکنش بازار آزاد به این سیاست متفاوت بوده و قیمت دلار کاهش قابلتوجهی نداشته است. در واقع، در برخی روزها نرخ ارز روند افزایشی داشته و در سطوح بالای ۲۰۰ هزار تومان معامله شده است.
این وضعیت پرسش مهمی را مطرح میکند که اگر عرضه ارز افزایش یافته، چرا قیمت دلار کاهش نیافته است؟
مسئله تنها کمبود دلار نیست
یکی از دلایل اصلی این پدیده، تفاوت میان «عرضه ارز» و «ارزش بنیادین دلار» است. بانک مرکزی میتواند بهطور موقت با عرضه ارز فشار تقاضا را کاهش دهد، اما تزریق ارز به تنهایی نمیتواند متغیرهای کلان اقتصادی مانند رشد نقدینگی، تورم، کسری بودجه، رشد اقتصادی پایین و انتظارات تورمی را تغییر دهد.
به زبان ساده، افزایش سریع نقدینگی در حالی که تولید کالا و خدمات متناسب رشد نمیکند، ارزش پول ملی را تحت فشار قرار میدهد. در چنین شرایطی، عرضه مقطعی دلار تنها ممکن است بازار را برای مدتی آرام کند، اما نرخ تعادلی ارز را به طور پایدار تغییر نخواهد داد.
دیدگاه کارشناس بازارهای مالی
محمدرضا بوربور، کارشناس بازارهای مالی و پولی، بر این باور است که نرخ دلار در ایران بیش از هر چیز تحت تأثیر متغیرهای بنیادین اقتصاد است. به گفته وی، وقتی رشد نقدینگی چند ده درصد است و رشد اقتصادی بسیار پایین باقی میماند، ارزش ذاتی دلار به تدریج افزایش مییابد.
او این موضوع را مانند فشردن یک فنر تشبیه میکند؛ یعنی ممکن است قیمت برای مدتی کنترل شود اما فشارهای بنیادی همچنان در اقتصاد باقی میماند. بوربور همچنین هشدار داده است که سرکوب دستوری نرخ ارز از طریق تزریق ارز ممکن است با افزایش فاصله میان قیمت بازار و ارزش بنیادین دلار به خروج سرمایه، انباشت تقاضا و جهش شدیدتر نرخ ارز منجر شود.
از این منظر، تزریق ارز تنها زمانی امکان دارد اثری پایدار داشته باشد که همزمان عوامل ایجادکننده فشار بر ریال نیز کنترل شود.
علت بیاعتنایی بازار به عرضه ارز
یکی دیگر از عوامل مهم، انتظارات فعالان اقتصادی است. فعالان بازار میدانند که عرضه ارز از سوی بانک مرکزی ممکن است تحت تأثیر درآمدهای ارزی، شرایط تحریم، تجارت خارجی و وضعیت منابع ارزی تغییر کند. بنابراین، عرضه امروز را ممکن است یک اتفاق موقت بدانند و قیمتگذاری خود را بر اساس ریسکهای آینده انجام دهند.
بازار ارز فقط وضعیت کنونی را قیمتگذاری نمیکند، بلکه انتظارات نسبت به آینده را نیز وارد نرخ دلار میکند. به همین دلیل، حتی افزایش عرضه ارز زمانی که انتظارات تورمی بالا باشد، لزوماً موجب کاهش پایدار قیمت نمیشود.
وجود تقاضای پنهان و سفتهبازی
بخش دیگری از موضوع مربوط به تقاضای سرمایهای و سفتهبازی است. در شرایطی که بازده واقعی برخی گزینههای سرمایهگذاری جذابیت خود را از دست داده و نااطمینانی اقتصادی بالا است، بخشی از نقدینگی ممکن است در انتظار محرکی جدید برای ورود به بازار ارز باقی بماند.
بنابراین ممکن است در ظاهر تقاضای فعلی پایین باشد، اما این به معنای از بین رفتن تقاضای بالقوه نیست. از این رو، کاهش موقت تقاضا در برابر عرضه بانک مرکزی الزاماً به تغییر روند بلندمدت بازار منجر نمیشود.
تزریق ارز؛ راهحل یا صرفاً خرید زمان؟
تجربه اقتصاد ایران نشان داده است که مداخله ارزی میتواند در کوتاهمدت نوسانات را کاهش دهد، اما اگر عوامل بنیادین اقتصادی تغییر نکنند، اثر آن محدود خواهد بود. ادامه این سیاست ممکن است منابع ارزی را مصرف کند، بدون آنکه مشکلاتی مانند رشد نقدینگی و کسری بودجه اصلاح شوند.
در نتیجه، بازار ممکن است در دورهای آرام شود، اما فشارهای انباشتهشده در زمان دیگر خود را نشان خواهند داد.
بنابراین، راهکار پایدار صرفاً افزایش عرضه دلار نیست؛ بلکه کنترل رشد نقدینگی، انضباط مالی دولت، کاهش کسری بودجه، افزایش رشد اقتصادی و حرکت به سمت نرخ ارز شناور مدیریتشده باید در اولویت قرار گیرند.