حجت جباری، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی، در گفت‌وگو با برنا، با اشاره به فاصله بسیار تراز اکولوژیک با حجم آب فعلی دریاچه ارومیه گفت: در شرایط فعلی، صحبت از احیای کامل دریاچه ارومیه زود است؛ هرچند وضعیت دریاچه نسبت به سال‌های گذشته بهبود پیدا کرده و بارندگی‌های سال آبی گذشته در کنار اقدامات انجام‌شده برای تسهیل ورود آب، شرایط بهتری را برای آبگیری آن فراهم کرده است.
وی با بیان اینکه در حال حاضر حدود ۲.۵ میلیارد مترمکعب آب در دریاچه ارومیه وجود دارد، اظهار کرد: برای رسیدن به تراز اکولوژیک، حجم آب دریاچه باید به حدود ۱۵ میلیارد مترمکعب برسد. بنابراین، با وجود بهبود شرایط نسبت به دوره‌های بحرانی گذشته، همچنان فاصله قابل‌توجهی تا وضعیت مطلوب وجود دارد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی با اشاره به نقش بارندگی‌ها در بهبود وضعیت دریاچه افزود: میزان بارش در سال آبی گذشته در مقایسه با شش سال قبل از آن شرایط بهتری داشت و اقداماتی که در حوزه احیای دریاچه انجام شده بود نیز به ورود بهتر آب کمک کرد.
جباری ادامه داد: لایروبی رودخانه‌ها از سوی وزارت نیرو و تسهیل جریان آب در مسیرهای منتهی به دریاچه، از جمله اقداماتی بود که به بهبود آبگیری کمک کرد. همچنین مدیریت سردهنه‌های انحراف آب به سمت نهرهای کشاورزی در فصل‌هایی که نیاز آبی کشاورزی وجود ندارد، می‌تواند مانع از هدررفت جریان ورودی به دریاچه شود.
وی با اشاره به پیش‌بینی‌های هواشناسی درباره بارندگی‌های سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ گفت: با توجه به پیش‌بینی بارندگی مناسب در سال آبی جدید، امیدواریم روند آبگیری دریاچه ارومیه ادامه پیدا کند و شرایط آن نسبت به سال‌های گذشته بهتر شود؛ با این حال، نمی‌توان از احیای قطعی دریاچه سخن گفت، زیرا این موضوع به میزان بارش‌ها و نحوه مدیریت منابع آب وابستگی زیادی دارد.
تسهیل جریان آب به دریاچه با اجرای طرح رود روان
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی درباره برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای حفظ روند آبگیری دریاچه در سال آبی جاری بیان کرد: از هم‌اکنون عملیات لایروبی رودخانه‌های منتهی به دریاچه در حال انجام است تا جریان آب در مسیرهای ورودی تسهیل شود. در همین راستا، برنامه‌ای با عنوان «رود روان» در دستور کار قرار گرفته و دستگاه‌های مرتبط برای اجرای آن بسیج شده‌اند.
جباری افزود: تا اواسط بهار سال آینده، نیاز آبی بخش کشاورزی به شکل معمول وجود ندارد و در این بازه زمانی باید مدیریت لازم برای جلوگیری از انحراف آب رودخانه‌ها به سمت نهرهای کشاورزی انجام شود تا آب بتواند مستقیماً به پهنه دریاچه ارومیه برسد.
وی با اشاره به نیاز آبی دریاچه ارومیه گفت: نیاز آبی سالانه دریاچه حدود ۳.۴ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود و امیدواریم این نیاز در سال آبی جاری نیز تأمین شود. اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی نیز پیگیری‌های خود را برای تأمین حقابه دریاچه از منابع مختلف ادامه می‌دهد.
جباری توضیح داد: استفاده از پساب تصفیه‌شده تصفیه‌خانه‌های فاضلاب شهری، آب مازاد سدها و جریان رودخانه‌هایی که سد ندارند، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌توان برای تأمین آب مورد نیاز دریاچه مورد توجه قرار داد. تحقق این برنامه‌ها مستلزم همکاری دستگاه‌های مسئول و مدیریت دقیق منابع آب است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی با تأکید بر نقش مصرف آب در بخش کشاورزی در وضعیت دریاچه ارومیه گفت: حدود ۹۰ درصد منابع آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و اصلاح شیوه‌های آبیاری و تغییر الگوی کشت، از مهم‌ترین موضوعاتی است که در مدیریت منابع آب حوضه آبریز دریاچه باید مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به تداوم استفاده از روش‌های سنتی آبیاری در بخش قابل‌توجهی از اراضی کشاورزی اظهار کرد: بخش زیادی از کشاورزی همچنان به روش غرقابی و سنتی انجام می‌شود و راندمان آبیاری در این شیوه‌ها حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد است؛ در حالی که این میزان در بسیاری از کشورهای جهان به بیش از ۶۵ تا ۷۰ درصد می‌رسد.
جباری با بیان اینکه تغییر الگوی کشت و توسعه آبیاری مدرن تاکنون به موفقیت مورد انتظار نرسیده است، افزود: با وجود برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، هنوز نتوانسته‌ایم کشاورزان را به میزان کافی با این طرح‌ها همراه کنیم. در برخی موارد، اطلاعات و امکانات مورد نیاز برای اجرای روش‌های جدید نیز به شکل کافی در اختیار کشاورزان قرار نگرفته است.
وی با اشاره به اجرای طرح کشاورزی پایدار در روستاهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه بیان کرد: طی سال‌های گذشته، برنامه‌هایی با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و برخی نهادهای ملی و بین‌المللی در بیش از ۲۰۰ روستا اجرا شده است. در قالب این برنامه‌ها، کشاورزان درباره شیوه صحیح شخم‌زدن، استفاده از نهاده‌ها، انتخاب محصولات مناسب و به‌کارگیری روش‌های نوین آبیاری آموزش می‌بینند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی ادامه داد: آبیاری هوشمند نیز از جمله برنامه‌هایی است که با همکاری وزارت جهاد کشاورزی دنبال می‌شود، اما با توجه به وسعت اراضی کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه که حدود ۶۰۰ هزار هکتار برآورد می‌شود، اقدامات انجام‌شده هنوز پاسخگوی نیاز این منطقه نیست.
جباری با اشاره به اینکه میزان موفقیت در توسعه آبیاری مدرن در این اراضی همچنان کمتر از ۱۰ درصد برآورد می‌شود، تأکید کرد: برای اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی، هنوز مسیر طولانی در پیش است و نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً با اجرای چند طرح آموزشی، شیوه‌های سنتی به‌سرعت کنار گذاشته شوند.
هزینه آبیاری مدرن و درآمد کشاورزان؛ دو مانع تغییر الگوی کشت
وی درباره دلایل همراه نشدن بخشی از کشاورزان با برنامه‌های اصلاح الگوی کشت گفت: کشاورزان معمولاً محصولی را انتخاب می‌کنند که درآمد بیشتری برای آنها داشته باشد و ممکن است محصول پیشنهادی در چارچوب الگوی کشت، با انتظارات اقتصادی آنها همخوانی نداشته باشد.
جباری افزود: از سوی دیگر، اجرای روش‌های نوین آبیاری هزینه‌بر است و ممکن است کشاورز منابع مالی لازم برای پرداخت این هزینه‌ها را در اختیار نداشته باشد. در چنین شرایطی، دسترسی به آب و ادامه شیوه‌های سنتی آبیاری نیز بر تصمیم او برای تغییر روش تولید اثر می‌گذارد.
وی با بیان اینکه همراهی کشاورزان برای موفقیت برنامه‌های احیای دریاچه ضروری است، تصریح کرد: تا زمانی که نتوانیم زمینه لازم را برای تغییر الگوی کشت، کاهش مصرف آب و استفاده از روش‌های مدرن آبیاری فراهم کنیم، کنترل مصرف آب در بخش کشاورزی با دشواری روبه‌رو خواهد بود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی در پایان با تأکید بر ضرورت تداوم اقدامات مدیریتی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه خاطرنشان کرد: بهبود وضعیت دریاچه در سال آبی گذشته امیدوارکننده است، اما تداوم این شرایط به تأمین حقابه، مدیریت جریان رودخانه‌ها، استفاده از منابع جایگزین آب و اصلاح شیوه‌های مصرف در بخش کشاورزی بستگی دارد. از این رو، نمی‌توان تنها بر بارندگی‌ها تکیه کرد و لازم است برنامه‌های مدیریت منابع آب به‌صورت مستمر دنبال شوند.