محمود مولایی: به نقل از همشهری آنلاین، شهرستان فلاورجان به داشتن برج‌های کبوترخانه در کشور مشهور است. ساخت کبوترخانه که از دوره صفویان در ایران رایج شد، بیشتر در استان‌های اصفهان و یزد دیده می‌شود. در گذشته کبوترخانه‌ها را در کنار زمین‌های کشاورزی بنا می‌کردند و از کود کبوتران در کشاورزی استفاده می‌شد و حالا کبوترخانه‌های فلاورجان از آثار تاریخی ارزشمند استان اصفهان به حساب می‌آیند.
شناسایی ۱۵۰ برج
مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان فلاورجان، با اشاره به شهرت جهانی برج‌های کبوتر و جایگاه این سازه‌ها در میراث کشاورزی در کشور به همشهری می‌گوید: «شهرستان فلاورجان به دلیل قرار گرفتن در محدوده جلگه اصفهان، برخورداری از زمین‌های حاصلخیز و وجود زاینده‌رود، از گذشته یکی از مناطق مهم کشاورزی بوده و به همین دلیل برج‌های کبوتر در این شهرستان کاربرد بسیار زیادی داشته‌اند.»
حافظ کریمیان با بیان اینکه بر اساس آخرین آمار موجود، بیش از ۱۵۰ برج کبوتر در فلاورجان شناسایی شده است، می‌افزاید: «بررسی عکس‌های هوایی قدیمی نیز نشان می‌دهد در مقطعی بیش از ۵۰۰ برج کبوتر در این منطقه وجود داشته است که به مرور زمان بسیاری از آنها از بین رفته‌اند.»
او ادامه می‌دهد: «وجود این برج‌ها نشان‌دهنده پیشینه قدرتمند کشاورزی در فلاورجان است. خود بناها نیز از نظر تاریخی و معماری دارای ارزش‌های مهمی در حوزه میراث فرهنگی هستند.»
بزرگ‌ترین برج‌ها
مدیر اداره میراث فرهنگی شهرستان فلاورجان در سال‌های گذشته و با توجه به مسئولیت‌هایی که در استان‌های مختلف داشته است، این بناها را با نمونه‌های موجود در دیگر مناطق ایران مقایسه کرده است. او معتقد است که برج‌های کبوتر فلاورجان از بزرگ‌ترین و شاخص‌ترین نمونه‌ها در ایران و حتی در خاورمیانه هستند.
حافظ کریمیان عنوان می‌کند: «از برج‌های شاخص می‌توان به مجموعه کبوترخانه چهاربرج اشاره کرد که از نظر ابعاد بسیار بزرگ است. این برج حدود ۱۸ متر ارتفاع دارد، دو طبقه است و به صورت تودرتو ساخته شده؛ به این معنا که یک لایه داخلی و یک لایه بیرونی دارد. در ساخت این برج حدود یک میلیون آجر به کار رفته و نزدیک به ۱۰ هزار لانه کبوتر در آن ایجاد شده است.»
کریمیان یادآور می‌شود: «پیش از شیوع کرونا، عملیات ساماندهی این مجموعه آغاز شد و بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های آن نیز آماده شده است. احتمال دارد این مجموعه تا پایان امسال به بهره‌برداری برسد. البته در حال حاضر نیز گردشگران از این مجموعه بازدید می‌کنند و مراحل آماده‌سازی امکانات پذیرایی و سایر بخش‌های مورد نیاز آن در حال انجام است.»
او در ادامه به یکی دیگر از نمونه‌های شاخص برج‌های کبوتر فلاورجان اشاره می‌کند و می‌گوید: «نمونه دیگر دارای ۲۰ برج به‌هم‌پیوسته است که پلان بسیار کم‌نظیری دارد. در ایران نمونه‌ای با چنین پلان و ساختاری که ۲۰ برج در کنار یکدیگر قرار گرفته باشند، نداریم. این مجموعه از فاصله دور شبیه یک قلعه به نظر می‌رسد و نشان می‌دهد سازندگان این برج‌ها در زمینه معماری به مرحله‌ای از تکامل و تعالی رسیده بودند.»
ساماندهی و مرمت برج‌ها
حافظ کریمیان درباره وضعیت نگهداری و مرمت این بناها می‌گوید: «برای برخی از این برج‌ها مالک و سرمایه‌گذار پیدا شده و بنا در اختیار سرمایه‌گذار قرار گرفته است. این مجموعه‌ها به صورت مستمر از نظر فنی و سایر موضوعات مورد پایش قرار می‌گیرند. یکی از این برج‌ها نیز مالک خصوصی دارد، مرمت شده و در اختیار مالک قرار گرفته و قرار است به تأسیسات گردشگری تبدیل شود.»
او با اشاره به کارکرد سنتی برج‌های کبوتر عنوان می‌کند: «این برج‌ها در گذشته برای نگهداری کبوتر و استفاده از کود کبوتر در مزارع کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، اما با توجه به تغییر شیوه‌های کشاورزی و رواج استفاده از کودهای شیمیایی، این کارکرد دیگر مانند گذشته مرسوم نیست. در حال حاضر در شهرستان فلاورجان فقط بخش محدودی از برج‌های کبوتر، حدود ۱۰ درصد، همچنان برای تهیه و استفاده از کود کبوتر مورد استفاده قرار می‌گیرند.»
مدیر اداره میراث فرهنگی فلاورجان معتقد است یکی از اهداف اصلی در شهرستان این است که برج‌های کبوتر به‌عنوان آثار میراثی ساماندهی، مرمت و حفاظت شوند تا این هویت تاریخی حفظ شود. در مرحله بعد نیز باید زمینه تبدیل این بناها به تأسیسات گردشگری فراهم شود.
کریمیان در این رابطه می‌گوید: «از آنجا که برج‌های کبوتر عمدتاً در میان مزارع کشاورزی قرار گرفته‌اند و خوشبختانه از مشکلات ناشی از توسعه شهری و ساخت‌وسازهای گسترده دور هستند، فضای پیرامونی آنها ظرفیت بسیار مناسبی برای ایجاد تأسیسات گردشگری دارد. برج‌های کبوتر فلاورجان نیز از نمونه‌های بسیار شاخص این نوع میراث در کشور به شمار می‌روند.»
او اضافه می‌کند: «برای این منظور، بسته سرمایه‌گذاری گردشگری آماده شده است، اما با توجه به شرایط اقتصادی و وضعیت موجود کشور، در حال حاضر مقداری رکود در این حوزه وجود دارد. با این حال، امیدواریم در آینده نزدیک زمینه ایجاد مجموعه‌های کامل گردشگری در این مناطق فراهم شود؛ مجموعه‌هایی که بتوانند همزمان در حوزه گردشگری کشاورزی، پذیرایی و اقامت فعالیت کنند و در عین حال، هویت و ارزش‌های میراث فرهنگی این بناها نیز حفظ شود.»