همشهری آنلاین – مریم سرخوش: تصور کنید برای مراقبت از پدر سالمند یا بیماری که به‌تازگی از بیمارستان مرخص شده، فردی را به خانه می‌آورید که خودش را پرستار معرفی می‌کند. قرار است داروها را به‌موقع بدهد، علائم حیاتی را کنترل کند، تزریقات انجام دهد و مراقب وضعیت بیمار باشد. اما اگر این فرد اساساً تحصیلات پرستاری نداشته باشد چه اتفاقی می‌افتد؟ این افراد را متولیان نظام سلامت سال‌هاست به عنوان پرستارنماها معرفی کرده‌اند که فعالیت‌شان محدود به مراقبت در منزل نیست.
ماجرای شناسایی فردی که سال‌ها بدون داشتن مدرک پرستاری در یکی از بیمارستان‌های تهران فعالیت می‌کرده، نشان می‌دهد این مسئله حتی می‌تواند به مراکز درمانی نیز راه پیدا کند؛ موضوعی که همواره مورد تاکید سازمان نظام پرستاری بوده و به گفته احمد نجاتیان، رئیس این سازمان «در نبود اختیارات، نظارت بر خدمات پرستاری در بخش خصوصی و سطح جامعه همچنان با مشکلات جدی مواجه است.»
هر چند که متولیان این حوزه دست روی دست نگذاشته‌اند و با راه‌اندازی یک سامانه مهم، ظرفیتی ویژه را برای شناسایی پرستاران واقعی از پرستارنماها فراهم کردند. سامانه‌ای که نیاز به معرفی بیشتر دارد تا مردم در زمان نیاز به خدمات از آن بهره‌مند شوند.
پرستارنماها چه کسانی هستند؟
پرستارنما به فردی گفته می‌شود که بدون برخورداری از مدرک معتبر یا صلاحیت حرفه‌ای لازم، خود را پرستار معرفی می‌کند و خدماتی را بر عهده می‌گیرد که نیازمند دانش و مهارت تخصصی پرستاری است.
البته باید میان پرستارنما و سایر نیروهای حوزه مراقبت تفاوت قائل شد. مراقبان سالمند، بهیاران و کمک‌پرستاران ممکن است متناسب با آموزش و شرح وظایف خود، خدمات مشخصی ارائه کنند، اما این موضوع به معنای برخورداری آنها از صلاحیت انجام تمام اقدامات تخصصی پرستاری نیست.
خطر اصلی زمانی آغاز می‌شود که فردی بدون آموزش معتبر، مسئولیت‌هایی مانند تزریق دارو، مراقبت از زخم‌های پیچیده، رسیدگی به بیماران دارای تجهیزات پزشکی یا تشخیص علائم هشداردهنده را بر عهده بگیرد. اشتباه در مقدار یا شیوه مصرف دارو، رعایت نکردن اصول کنترل عفونت، ناتوانی در شناسایی علائم وخامت حال بیمار و تأخیر در ارجاع او به مراکز درمانی از مهم‌ترین خطرات احتمالی چنین فعالیت‌هایی است. این خطر برای سالمندان، بیماران بستری در منزل و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن و صعب‌العلاج بیشتر است؛ بیمارانی که گاهی توانایی بیان مشکلات خود یا تشخیص اشتباهات مراقبتی را ندارند.
پرستارنماها موضوع جدیدی نیستند، اما تداوم فعالیت‌شان زنگ خطر است، زنگ خطر آسیب به سلامت بیماران. بررسی اخبار حکایت از فعایت آنها در حوزه‌های مختلف دارد، از مراقبت در منزل تا فعالیت در بیمارستان‌های دولتی و خصوصی.
آبان ۱۴۰۱: یکی از مسئولان سازمان نظام پرستاری نسبت به خلأ نظارتی در خدمات پرستاری در منزل هشدار داده و گفته بود نبود نظارت دقیق و مشکلات صدور مجوز برای مراکز مراقبت در منزل، زمینه فعالیت افراد غیرمجاز و پرستارنماها را فراهم کرده است.
مهر ۱۴۰۴: احمد نجاتیان، رئیس سازمان نظام پرستاری سال گذشته در نشست خبری اعلام کرده بود که در برخی مراکز خصوصی ارائه‌دهنده خدمات پرستاری در منزل، از افراد غیرپرستار و اتباع خارجی برای ارائه خدمات استفاده می‌شود.
مهر ۱۴۰۴: خبری مبنی بر سرقت یک پرستار از منزل یکی از سالمندان منتشر شد، اما روابط عمومی سازمان نظام پرستاری اعلام کرد که فرد مورد اشاره پرستار نبوده، بلکه مراقب سالمندان بوده است که به‌صورت غیررسمی به کار گرفته شده بود.
خرداد ۱۴۰۵: روزنامه ایران در گزارشی به پرونده زنی اشاره کرد که به گفته همسرش، با مدرک دیپلم و بدون تحصیلات تخصصی پرستاری، حدود ۶ سال در یک بیمارستان دولتی و سه بیمارستان خصوصی مشغول به کار بوده است.
ماجرای عجیب یک سوپروایزر در تهران
نجاتیان، رئیس سازمان نظام پرستاری از شناسایی مواردی خبر می‌دهد که نشان‌دهنده اهمیت بررسی صلاحیت حرفه‌ای کارکنان حوزه پرستاری است.
او با اشاره به راه‌اندازی سامانه استعلام پرستاران می‌گوید: اتفاقات عجیبی پس از راه‌اندازی این سامانه رخ داد. یکی از بیمارستان‌های شبه‌دولتی تهران با ما تماس گرفت و اعلام کرد که نام یکی از سوپروایزرهای این بیمارستان، با وجود سال‌ها فعالیت در مرکز درمانی، در سامانه استعلام پرستاران وجود ندارد و مدعی بودند که شاید سامانه به درستی کار نمی‌کند.
به گفته نجاتیان «پس از بررسی موضوع مشخص شد این فرد اساساً مدرک تحصیلی پرستاری نداشته و سال‌ها بدون داشتن مدرک معتبر در بیمارستان مشغول فعالیت بوده است. در بررسی‌های انجام‌شده موارد دیگری نیز شناسایی شدند.»
پرستارنماها در خانه بیماران
رئیس سازمان نظام پرستاری یکی از نگران‌کننده‌ترین بخش‌های فعالیت افراد فاقد صلاحیت را حوزه مراقبت در منزل می‌داند؛ حوزه‌ای که با افزایش جمعیت سالمند و نیاز بیماران به مراقبت‌های طولانی‌مدت، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند: «مراقبت در منزل در آینده می‌تواند کمک بزرگی به نظام سلامت برای ارائه خدمات به سالمندان و بیماران صعب‌العلاج و مزمن باشد، اما به نظر می‌رسد نظام سلامت هنوز اهمیت این حوزه را به‌درستی درک نکرده و توجه کافی به آن ندارد. مشکل مهم اینجاست که اساساً نمی‌دانیم چه درصدی از افرادی که در حوزه مراقبت در منزل فعالیت می‌کنند، پرستار واقعی و دارای صلاحیت حرفه‌ای هستند و چه درصدی را پرستارنماها تشکیل می‌دهند.»
سامانه‌ای برای شناسایی پرستارنماها
یکی از اقداماتی که سازمان نظام پرستاری برای مقابله با فعالیت افراد فاقد صلاحیت انجام داده، راه‌اندازی سامانه استعلام پرستاران است؛ سامانه‌ای که امکان بررسی وضعیت حرفه‌ای افراد مدعی پرستار بودن را فراهم می‌کند.
نجاتیان در این‌باره توضیح می‌دهد: اکنون شرایط استعلام پرستاران فراهم شده است. اگر فردی به بیمارستان یا منزل مراجعه کند و بگوید پرستار است، می‌توان از طریق سامانه سازمان نظام پرستاری وضعیت او را جست‌وجو و بررسی کرد. این موضوع به مراکز مراقبت در منزل نیز اعلام شده است.
به گفته او «راه‌اندازی این سامانه یکی از خدمات ویژه سازمان در حوزه شناسایی پرستارنماهاست. خانواده‌ها می‌توانند پیش از سپردن مسئولیت مراقبت تخصصی از بیمار به یک فرد، مشخصات و وضعیت حرفه‌ای او را از طریق سامانه استعلام سازمان نظام پرستاری به نشانی estelam.ino۱.ir/search بررسی کنند.
نظارت؛ مسئولیتی بدون ابزار کافی
نجاتیان یکی از مشکلات اساسی مقابله با پرستارنماها را محدودیت اختیارات نظارتی سازمان نظام پرستاری عنوان می‌کند و می‌گوید: پدیده پرستارنماها یکی از مشکلات مهم این حوزه است که به‌شدت خود را نشان داده است. نهادهای مختلف از سازمان نظام پرستاری خواسته‌اند به این موضوع ورود کند، اما ابزار قانونی کافی برای نظارت در اختیار سازمان نیست.
به گفته رئیس سازمان نظام پرستاری «اگرچه قانون برای این سازمان وظایفی در نظر گرفته، ابزار مناسب برای اجرای کامل نظارت فراهم نشده است. البته مسئولیت اصلی نظارت بر خدمات پرستاری بر عهده وزارت بهداشت است، اما اگر اختیار نظارت بر خدمات پرستاری در بخش خصوصی و مراکز مراقبت در منزل به سازمان نظام پرستاری داده شود، آمادگی کامل برای انجام این مسئولیت را داریم.»
نجاتیان همچنین از تلاش برای تقویت جایگاه نظارتی سازمان در پیشنهاد اصلاح قانون نظام پرستاری خبر می‌دهد؛ اقدامی که به گفته او می‌تواند زمینه برخورد مؤثرتر با فعالیت افراد فاقد صلاحیت را فراهم کند.