گروه اقتصادی خبرگزاری تسنیم؛ رضا احسانی __ ایران با حدود ۵,۸۰۰ کیلومتر خط ساحلی در شمال و جنوب، دسترسی به دو دریای مهم و آبراه‌های استراتژیک، سالانه میلیاردها دلار از ظرفیت‌های اقتصاد دریایی خود را استفاده‌نشده باقی می‌گذارد. در شرایطی که کشورهای کوچک‌تر منطقه، از همین دریاها ثروت و اشتغال می‌سازند، سهم ایران از اقتصاد آبی __ چه در شیلات، چه در حمل‌ونقل، چه در انرژی‌های تجدیدپذیر فراساحلی و سایر حوزه‌های مرتبط __ با ظرفیت‌های واقعی آن فاصله‌ای چشمگیر دارد. پرونده «اقتصاد آبی» تلاش خواهد کرد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که چگونه می‌توان اقتصاد آبی را به یکی از ارکان رشد پایدار و امنیت اقتصادی کشور تبدیل کرد.
بیشتر بخوانید
نسخه مندرس «اجماع واشنگتن»؛ کعبه آمال سیاست‌های اقتصاد کلان در ایران
اقتصاد آبی چیست و چرا فقط شیلات نیست؟
تصور رایج این است که اقتصاد آبی به معنی ماهیگیری و پرورش میگو است. این تصور، بخش بزرگی از واقعیت را نادیده گرفته است. درواقع اقتصاد آبی مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از فعالیت‌های اقتصادی وابسته به دریا و سواحل است که حداقل در یازده حوزه کلیدی قابل بررسی است:
کشتیرانی و حمل‌ونقل دریایی، شریان‌های تجارت جهانی هستند. حدود نود درصد از تجارت جهان از طریق دریا انجام می‌شود. کشتی‌های تجاری و بازرگانی، تانکرهای نفتی، ناوگان حمل گاز مایع، خطوط کانتینری و ترانزیت دریایی، همه بخشی از این شریان هستند. بدون آن‌ها، جهانی‌سازی، آن‌طور که می‌شناسیم، وجود نداشت.
کشتی‌سازی و تعمیرات دریایی، یک صنعت سنگین و اشتغال‌زاست. ساخت کشتی‌های تجاری، شناورهای نفتی و گازی، قایق‌های تفریحی، تعمیر و نگهداری شناورها و تولید تجهیزات و قطعات دریایی، می‌تواند به یک قطب صنعتی در کشورهای ساحلی تبدیل شود. کره جنوبی، چین و ژاپن، دهه‌هاست که از این صنعت، ثروت و قدرت ساخته‌اند.
معادن و منابع زیردریایی، ذخایر استراتژیک یک کشور را شکل می‌دهند. استخراج نفت و گاز فراساحل، استخراج مواد معدنی از بستر دریا، استخراج شن و ماسه دریایی و اکتشاف منابع جدید، همه بخشی از این حوزه‌اند. امنیت انرژی و امنیت مواد اولیه، اغلب از همین‌جا تأمین می‌شود.
انرژی‌های دریایی، آینده انرژی جهان را بازتعریف می‌کنند. انرژی باد فراساحلی، انرژی امواج، انرژی جزر و مد، انرژی حرارتی اقیانوس و انرژی جریان‌های دریایی، همه در این دسته قرار می‌گیرند. در قلب این تحول، انرژی باد فراساحلی قرار دارد؛ به دلیل مقیاس، پایداری و پتانسیل تحول‌آفرینی. همین موضوع، ما را بر آن داشت که نخستین مرحله از این پرونده را به آن اختصاص دهیم. در مقالاتی که در ادامه پرونده خواهیم داشت، ابعاد این صنعت را __ از بنیان‌های استراتژیک تا چالش‌های فنی، از سیاست‌گذاری و مالی تا بازارهای نوظهور __ به‌صورت مستند و با نگاه واقع‌بینانه کالبدشکافی خواهیم کرد.
گردشگری دریایی و ساحلی، صنعتی پول‌ساز و اشتغال‌زاست. گردشگری ساحلی، کشتی‌های کروز، غواصی و اسنورکل، ورزش‌های آبی، ماهیگیری تفریحی و اکوتوریسم دریایی، همه می‌توانند هویت فرهنگی و طبیعی یک کشور را به یک مزیت رقابتی تبدیل کنند. بسیاری از کشورهای جزیره‌ای، اقتصادشان بر همین پایه بنا شده است.
بنادر و زیرساخت‌های ساحلی، دروازه‌های تجارت و قلب تپنده اقتصاد آبی هستند. توسعه و مدیریت بنادر تجاری و ماهیگیری، مارینا و بنادر تفریحی، انبارها و تأسیسات بندری و مناطق ویژه اقتصادی ساحلی، همه بخشی از این زیرساخت حیاتی‌اند. بدون بندر، هیچ‌کدام از بخش‌های دیگر اقتصاد آبی قادر به فعالیت نیستند.
شیرین‌سازی و فرآوری آب دریا، در مناطق خشک و کم‌آب، یک ضرورت حیاتی است. تصفیه و شیرین‌سازی آب، استخراج نمک و مواد معدنی و فناوری‌های نوین تصفیه، می‌توانند امنیت آبی را تضمین کنند. این بخش، به ویژه برای کشورهایی که با بحران آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند، اهمیت استراتژیک دارد.
بیوتکنولوژی دریایی، صنعتی دانش‌بنیان و آینده‌دار است. داروهای دریایی، محصولات آرایشی از منابع دریایی، مکمل‌های غذایی دریایی و آنزیم‌ها و مواد بیوشیمیایی، همه در این حوزه قرار می‌گیرند. این بخش، می‌تواند به یک قطب نوآوری تبدیل شود و ارزش‌افزوده بالایی ایجاد کند.
دفاع و امنیت دریایی، پیش‌شرط هرگونه فعالیت اقتصادی پایدار در دریاست. صنایع نظامی دریایی، گشت‌زنی و مرزبانی و نجات و امداد دریایی، همه بخشی از این حوزه‌اند. امنیت دریا، بدون توان دفاعی، توهمی بیش نیست.
کابل‌ها و خطوط لوله زیردریایی، شریان‌های ارتباطی و انرژی جهان هستند. کابل‌های مخابراتی و اینترنت، خطوط لوله نفت و گاز و کابل‌های انتقال برق، همه در بستر دریا گسترده شده‌اند. بدون این زیرساخت‌های نامرئی، هیچ‌کدام از بخش‌های دیگر اقتصاد آبی قادر به فعالیت نیستند.
و سرانجام، آموزش، تحقیقات و خدمات دریایی، مغز متفکر اقتصاد آبی است. تحقیقات اقیانوس‌شناسی، آموزش‌های دریانوردی، خدمات بیمه دریایی، خدمات حقوقی دریایی و نقشه‌برداری و هیدروگرافی، همه در این حوزه قرار می‌گیرند. جایی که دانش و تخصص، به ارزش اقتصادی تبدیل می‌شود.
«باد فراساحلی» نخستین موضوع این پرونده
در میان این یازده حوزه، انرژی باد فراساحلی از چند جهت موقعیتی متفاوت دارد. این صنعت در سال‌های اخیر به یکی از ارکان امنیت انرژی در کشورهای ساحلی تبدیل شده است؛ زیرا برخلاف نفت و گاز که در بازارهای جهانی معامله می‌شوند، باد فراساحلی به بستر دریاهای یک کشور مرتبط بوده و غیرقابل مصادره است. اکنون ظرفیت جهانی این صنعت از ۹۲.۵ گیگاوات فراتر رفته و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۵ به ۴۲۰ گیگاوات برسد. سهم ایران از این بازار — با وجود پتانسیل قابل‌توجه در سواحل شمالی و جنوبی — تاکنون «صفر» بوده که ضرورت توجه و سرمایه‌گذاری در این حوزه را خاطرنشان می‌کند.
به همین رو، در مرحله اول، این پرونده در چندین بخش، به کالبدشکافی این صنعت اختصاص دارد: از بنیان‌های استراتژیک و چشم‌انداز کلان بازار جهانی، تا چالش‌های فنی و زنجیره تأمین، و تا بازارهای نوظهور و نوآوری‌های صنعتی.
ساختار پرونده
این پرونده کوشیده است تصویری چندلایه، واقع‌بینانه و راهبردی از اقتصاد دریا ارائه دهد؛ تصویری که برای سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران، پژوهشگران و علاقه‌مندان به این حوزه قابل استفاده باشد. آمارها و داده‌های این پرونده از آمارها و گزارش‌های رسمی منابع معتبر بین‌المللی __ از جمله و بخصوص از شورای جهانی انرژی بادی (GWEC)، آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA) و انجمن انرژی بادی اروپا (WindEurope) __ استخراج شده و با ذکر دقیق منبع و صفحه ارائه می‌شود تا شفافیت و اعتبار علمی آن تضمین شود.
مقالات اختصاصی بخش اول پرونده (حوزه انرژی باد فراساحلی) — از بحران‌های سوخت فسیلی و ضرورت امنیتی این صنعت، تا وضعیت بازار جهانی، پیش‌بینی ۲۰۳۵، تحلیل بازارهای چین و اروپا و آمریکا، چالش‌های زنجیره تأمین، شبکه برق، مجوزدهی، توربین‌های شناور، مناقصات و قراردادهای تفاوت، تأمین مالی، اقتصاد کلان، امنیت سایبری، بازارهای نوظهور آسیا و آمریکای لاتین، بازآفرینی، نوآوری‌های صنعتی و در نهایت طرح اقدام هشت‌ماده‌ای GWEC را تحت بررسی قرار داده است.
پس از این حوزه، سایر حوزه‌های اقتصاد آبی از شیلات و آبزی‌پروری تا کشتیرانی و بنادر، از گردشگری دریایی تا بیوتکنولوژی دریایی، از شیرین‌سازی آب تا کابل‌های زیردریایی نیز به ترتیب بررسی خواهد شد تا اقتصاد دریا در خبرگزاری تسنیم به یک پرونده سیاستی قابل بهره‌برداری و جامع تبدیل شود.
با «اقتصاد آبی» همراه باشید.