هزینه انتقال نفت از هرمز ۱۰ برابر شد و قیمت‌ها رکورد زدند

آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند سال آینده نفت بیشتری تولید شود و عرضه از تقاضا پیشی بگیرد. در چنین شرایطی معمولاً انتظار می‌رود قیمت‌ها کاهش پیدا کنند. اما در بازار قراردادهای آتی اتفاق دیگری در جریان است: قیمت نفت برنت برای تحویل در دسامبر ۲۰۲۷ به ۸۶ دلار رسیده و تنها از ابتدای سپتامبر بیش از ۱۳ درصد افزایش یافته است. چرا بازار برای نفتی که قرار است بیش از یک سال دیگر تحویل بگیرد، همچنان قیمت بالایی می‌پردازد؟

ران بوسو، ستون‌نویس رویترز، در تحلیلی که پنجشنبه ۲۳ مهر ۱۴۰۵ (۱۵ اکتبر ۲۰۲۶) منتشر شد، این فاصله میان پیش‌بینی‌ها و رفتار بازار را نشانه تردید معامله‌گران نسبت به بازگشت شرایط عادی پس از جنگ ایران می‌داند.

به نوشته او، بازار نفت در آغاز جنگ تصور می‌کرد با اختلالی شدید اما موقت روبه‌روست؛ اتفاقی که قیمت‌ها را برای مدتی بالا می‌برد و پس از فروکش کردن درگیری، مسیر نزولی قیمت‌ها از سر گرفته می‌شود. هشت ماه بعد، این تصور تغییر کرده است. ذخایری که در ماه‌های نخست به جبران کمبود عرضه کمک کردند کاهش یافته‌اند، ظرفیت پالایش آسیب دیده و بازگشت صادرات از تنگه هرمز همچنان با خطر اختلال دوباره روبه‌روست.

بوسو معتقد است بازار اکنون با احتمال دیگری حساب‌وکتاب می‌کند: اینکه حتی با پایان جنگ، بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده صنعت انرژی زمان ببرد و قیمت نفت و فرآورده‌های آن تا سال ۲۰۲۸ بالا بماند.

برآورد آژانس بین‌المللی انرژی در نگاه نخست امیدوارکننده است. این نهاد انتظار دارد عرضه جهانی نفت از روزانه ۱۰۰ میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در سال ۲۰۲۶ به ۱۰۸ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه در سال ۲۰۲۷ افزایش یابد؛ رشدی معادل ۷ میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه در روز که بخش مهمی از آن به احیای صادرات خاورمیانه وابسته است.

در مقابل، تقاضای جهانی قرار است از ۱۰۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه به ۱۰۴ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه برسد. بنابراین، اگر این پیش‌بینی‌ها محقق شوند، عرضه روزانه نفت در سال آینده حدود ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار بشکه بیشتر از تقاضا خواهد بود.

چنین مازادی در شرایط معمول باید فشار کاهشی بر قیمت نفت وارد کند. بااین‌حال، قیمت قراردادهای بلندمدت برخلاف این انتظار حرکت کرده است.

قراردادهای نفت برنت برای تحویل دسامبر ۲۰۲۷ (آذر و دی ۱۴۰۶) از ابتدای سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور ۱۴۰۵) بیش از ۱۳ درصد گران شده‌اند و به ۸۶ دلار رسیده‌اند؛ بالاترین قیمت ثبت‌شده برای این قرارداد. قیمت قراردادهای تحویل دسامبر ۲۰۲۶ (آذر و دی ۱۴۰۵) نیز در همین دوره حدود ۱۲ درصد افزایش یافته است.

بوسو تأکید می‌کند که قیمت قراردادهای آتی را نباید پیش‌بینی قطعی قیمت نفت در آینده دانست. این قیمت‌ها تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله تقاضا برای پوشش ریسک قرار دارند. بااین‌حال، افزایش آنها نشان می‌دهد پالایشگاه‌ها، شرکت‌های هواپیمایی و معامله‌گران حاضرند برای محافظت از خود در برابر تداوم گرانی انرژی هزینه بیشتری بپردازند.

در واقع، اختلاف بازار با برآورد آژانس بر سر امکان افزایش تولید نیست. تردید اصلی این است که آیا صادرات خاورمیانه می‌تواند به‌طور کامل و پایدار به شرایط پیش از جنگ بازگردد.

بخشی از پاسخ را باید در تنگه هرمز جست‌وجو کرد.به نوشته رویترز، جریان انتقال نفت از این آبراه در هفته‌های اخیر، تا حدی با حمایت نیروی دریایی آمریکا، به سطح نزدیک به پیش از جنگ بازگشته است. اما افزایش تردد نفتکش‌ها به معنای بازگشت امنیت و هزینه حمل‌ونقل به شرایط سابق نیست.

ایران در هفته گذشته حملات به کشتی‌ها را تشدید کرده و درباره اختلال‌های بیشتر هشدار داده است. در خارج از خلیج فارس نیز حوثی‌های یمن حملات موشکی و پهپادی به عربستان را افزایش داده‌اند؛ از جمله حمله این هفته به مقر شرکت آرامکو در ظهران.

این نااطمینانی هزینه صادرات نفت را تغییر داده است. طبق ارقامی که بوسو در تحلیل خود آورده، حمل‌ونقل پیچیده‌تر، کرایه کشتی‌ها، بیمه و حفاظت نظامی اکنون نزدیک به یک‌سوم هزینه انتقال هر بشکه نفت از منطقه را تشکیل می‌دهند؛ درحالی‌که پیش از جنگ سهم این هزینه‌ها تنها حدود سه درصد بود.

به این ترتیب، حتی نفتی که بدون اختلال از خلیج فارس خارج می‌شود، ممکن است با هزینه بیشتری به مقصد برسد.

از نگاه نویسنده رویترز، تا زمانی که توافقی پایدار درباره امنیت هرمز حاصل نشود، بخشی از این هزینه‌ها می‌تواند در قیمت انرژی باقی بماند. بازار نفت برای بازگشت به شرایط پیش از جنگ، علاوه بر افزایش عرضه، به اطمینان از استمرار صادرات نیاز دارد.

اما مشکل دیگری نیز وجود دارد که حتی با برقراری امنیت مسیرهای کشتیرانی فوراً برطرف نمی‌شود: کمبود ظرفیت تولید فرآورده‌های نفتی.

درحالی‌که توجه بسیاری از فعالان بازار به قیمت نفت خام معطوف است، بوسو هشدار می‌دهد که تحولات بازار گازوئیل ممکن است پیامد اقتصادی مهم‌تری داشته باشد.

قیمت قراردادهای آتی شاخص گازوئیل اروپا در میانه سپتامبر ۲۰۲۶ (اواخر شهریور ۱۴۰۵) به رکورد ۱۴۸۰ دلار برای هر تن رسید؛ معادل حدود ۲۱۰ دلار برای هر بشکه. اختلال در عرضه خاورمیانه و آسیب به پالایشگاه‌های روسیه، کمبود این سوخت را تشدید کرده است.

از زمان حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۰ و ۱۴۰۱)، حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه بخشی از ظرفیت تولید فرآورده‌های نفتی این کشور را از مدار خارج کرده است. مسکو نیز در اوایل سال جاری صادرات گازوئیل را ممنوع کرد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اخیراً از توافقی با ولادیمیر پوتین برای ازسرگیری بخشی از صادرات گازوئیل روسیه خبر داده و از یک «آتش‌بس انرژی» میان مسکو و کی‌یف سخن گفته است. بااین‌حال، بوسو می‌نویسد صادرات اضافی مورد اشاره ترامپ معادل تنها حدود ۱۲ ساعت عرضه جهانی گازوئیل است؛ حجمی که در مقایسه با کمبود بازار ناچیز به نظر می‌رسد.

معامله‌گران نیز ظاهراً انتظار ندارند فشار بر بازار گازوئیل به‌سرعت از میان برود. قیمت قراردادهای تحویل دسامبر ۲۰۲۷ (آذر و دی ۱۴۰۶) برای نخستین بار از هزار دلار در هر تن عبور کرده است. پیش از جنگ ایران، قیمت همین قراردادها ۶۴۴ دلار بود؛ یعنی اکنون بیش از ۵۵ درصد بالاتر است.

اهمیت این افزایش به جایگاه گازوئیل در اقتصاد جهانی برمی‌گردد. کامیون‌ها کالا جابه‌جا می‌کنند، کشتی‌ها محموله‌های تجاری را منتقل می‌کنند و بسیاری از کارخانه‌ها و ماشین‌آلات کشاورزی به این سوخت وابسته‌اند. افزایش پایدار قیمت گازوئیل می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، تولید و مواد غذایی را بالا ببرد؛ حتی اگر قیمت نفت خام در مقطعی کاهش پیدا کند.

این مسئله برای بانک‌های مرکزی نیز اهمیت دارد. تورم عمومی آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور و مهر ۱۴۰۵) به ۳.۷ درصد رسیده است؛ تقریباً دو برابر هدف دو درصدی فدرال رزرو. در همین حال، تورم هسته نیز رو به افزایش بوده و تداوم گرانی سوخت می‌تواند روند مهار تورم را دشوارتر کند.

بنابراین، نگرانی بازار فقط به مقدار نفت تولیدشده مربوط نیست. نفت خام باید در پالایشگاه به سوخت تبدیل شود و سپس با هزینه‌ای قابل‌قبول به مصرف‌کننده برسد. آسیب به هر یک از این مراحل می‌تواند اثر افزایش عرضه نفت را محدود کند.

بوسو در پایان تحلیل خود به تغییری اشاره می‌کند که طی هشت ماه گذشته در نگاه سرمایه‌گذاران رخ داده است. در آغاز جنگ، پرسش اصلی این بود که چه زمانی صادرات نفت از هرمز به حالت عادی بازمی‌گردد. اکنون بازار علاوه بر امنیت این مسیر، نگران زمان بازسازی ذخایر نفت، پالایشگاه‌ها و زنجیره‌های تأمینی است که در جریان درگیری آسیب دیده‌اند.

برآورد آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد اگر صادرات خاورمیانه احیا شود، جهان در سال آینده با کمبود نفت خام روبه‌رو نخواهد بود. اما افزایش قیمت قراردادهای آتی نفت و گازوئیل حکایت از آن دارد که فعالان بازار هنوز درباره سرعت و دوام این بازگشت اطمینان ندارند.

از نگاه نویسنده رویترز، همین تردید خطر ماندگاری هزینه‌های بالاتر انرژی را ایجاد کرده است؛ وضعیتی که ممکن است تا مدت‌ها پس از توقف درگیری ادامه پیدا کند.

معمای بازار نفت در همین فاصله شکل گرفته است: ممکن است جهان دوباره نفت کافی داشته باشد، اما بازگشت نفت ارزان و سوخت ارزان دو اتفاق متفاوت باشند.