عبرت «بم

گروه جامعه: بامداد ۵ دی ماه ۱۳ سال پیش قهر طبیعت دامن کویر را گرفت، زمین لرزید و ۲۷۱/۲۶ قربانی، ۳۰ هزار مجروح و بیش از صدهزار نفر بی‌خانمان بر جای گذاشت. گرچه رخ دادن زلزله در ایران اتفاق عجیبی نیست اما این آمار در حالی از زلزله ۶/۶ ریشتری بم به جای ماند که مورد مشابه آن در کالیفرنیای آمریکا تنها ۲ کشته داشت.
بزرگترین خرابی پس از جنگ
در زلزله بم علاوه بر کشته و مصدوم شدن هزاران نفر از مردم شهر، ۹۰ درصد از سازه‌های شهر به کلی تخریب شد اما این همه حادثه رخ داده نبود. ارگ بم که با ۲۵۰۰ سال قدمت، بزرگترین سازه گلی جهان بود از این حادثه جان سالم به در نبرد و به کلی ویران شد و زلزله ۶/۶ ریشتری به جز خسارت مادی و جانی یکی از مهم ترین میراث تاریخی جهان را به تلی از خاک تبدیل کرد.
گرچه گفته شد رخ دادن زلزله در ساعت آغازین روز که مردم در خواب به سر می‌بردند، در کنار ساختمان‌های غیر استاندارد، بافت فرسوده و خانه‌های کاهگلی روستایی و شهری در شهر کویری بم، باعث شد تا ابعاد خسارت جانی و ویرانی‌های این حادثه بسیار شدید باشد و عنوان بزرگترین خرابی پس از جنگ هشت ساله را به خود اختصاص دهد اما این آمار در حالی ثبت شد که قابل پیشگیری بود.
ناگفته های زلزله بم که یک دهه پس از آن از زبان فرمانده امدادی حادثه منتشر شد ابعاد قضیه را بیش از پیش نشان داد. بنا بر گفته های بیژن دفتری، با همه اقدامات صورت گرفته اشتباه اولیه در اعلام منطقه زلزله، مشکلات اطلاع‌رسانی به موقع از حادثه، نقص در ارزیابی اولیه، مشکلات هماهنگی در ابعاد گسترده، آسیب‌دیدگی نیروها و ساختارهای محل، حضور نیروهای مردمی غیرسازمان یافته، حضور تعداد کثیری نیروهای رسمی سازمان یافته با امکانات کم و ناکافی به طوری که صف این نیروها برای دریافت حواله اقلام در برخی از موارد از صف مردم آسیب‌دیده طولانی‌تر بود، قطع شریان‌های حیاتی، ازدحام و بی‌نظمی، به ویژه در روزهای اول، تداخل و دوباره‌کاری، افزایش تعداد دریافت‌کنندگان کمک‌های امدادی بر اثر هجوم اهالی مناطق اطراف و غیر بومی باعث شد ابعاد حادثه گسترده تر شود. موضوعی که ۱۳ سال پس از زلزله بم همچنان یکی از مشکلات در مدیریت بحران کشور باقی مانده است.
۳/۹ از ۱۰۰
هزینه های زلزله تنها به خسارت های اجتماعی محدود نمی شود در بیشتر موارد هزینه های اقتصادی تحمیل شده حوادث طبیعت می تواند حتی جبران ناپذیر باشد. این هزینه ها در کشور ما به گفته معاون آموزش پژوهش و فن آوری جمیت هلال احمر سالانه هفت درصد از درآمد ناخالص ملی را به خود اختصاص می دهد هزینه ای که تنها با آموزش همگانی می توان آن را به پنج درصد کاهش داد. بررسی ها پس از مخاطرات در کشور نشان می دهد مردم به دلیل نداشتن دانش کافی در هنگام مواجهه با بحران‌های رایج در ایران آسیب زیادی می بینند. سیدحمید
جمال الدینی معاون آموزش پژوهش و فن آوری جمیت هلال احمر به ایرنا گفته است: در یک بررسی میزان آمادگی افراد جامعه در هنگام وقوع بحران از ۱۰۰ تنها ۳/۹ ارزیابی شده است در حالی که باید حداقل میزان آمادگی مردم از ۱۰۰ به ‌۲۰ برسد. 
تاب آوری اجتماعی در ایران ضعیف است
با اینکه فرهنگ ایرانی پیشگیری را واجب تر از درمان می داند و همواره آن را گوشزد می کند اما نگاه سنتی و بحران محور در کشور ما سبب شده پس از حادثه به فکر مدیریت آن بیفتیم. این مساله در کنار نبود آموزش های مناسب به شهروندان در برابر حوادث هزینه ها را دو چندان می کند. کارشناسان معتقدند ارتقا سلامت و مشارکت اجتماعی در مدیریت بحران از بهترین و کم هزینه ترین راه ها برای مقابله با آسیب های ناشی از مخاطرات طبیعی است. هر چه جوامع آماده تر باشند آثار بلایا کمتر خواهد بود. رویکرد پیشگیری و توانمندسازی دو موضوع مهم در این زمینه است. رویکردی که تاب آوری اجتماعی خوانده می شود.
تاب آوری اجتماعی ابتدا به این توجه داشت که یک شهر در برابر حوادث و بلایای طبیعی و غیر آن چقدر تاب آور است. و تاکیدها و تمرکز ها بر ابعاد کالبدی و فیزیکی شهر ها بود اما با اهمیت یافتن روان این موضوع نیز به بحث تاب آوری افزوده شد و مورد توجه قرار گرفت. تاب آور شدن یک شهر، مستلزم همکاری و تشریک مساعی سازمان های مختلف و مردم است. اینکه بدانیم سازه ها در برابر بحران ها تا چه میزان مقاوم خواهند بود و مردم پس از بحران چگونه روحیه خود را بازیابی خواهند کرد تا مدیریت بحران نقش ایفا کنند؟ کارشناسان معتقدند ایران با وجود قرار گرفتن در منطقه مخاطرات طبیعی در هر دو زمینه تاب آوری اجتماعی وضعیت مناسبی ندارد.
امیدها به سند مدیریت بحران
براساس معاهدات بین المللی همه کشورها در سطح ملی و منطقه ای باید برنامه کاهش خطر برای کشور و شهرها داشته باشند. گرچه برنامه هایی در این زمینه صورت گرفته اما به صورت منسجم و هدفمند نبوده است. در این راستا مقرر شد تا سند آسیب شناسی مدیریت بحران تدوین شود.
آن طور که مجید عبداللهی مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و مدیریت توسعه شهری به مهر گفته است اولین جلسه بررسی این سند، دو هفته پیش در دولت برگزار و مقرر شد طی یک ماه آینده جلسات کارشناسی برای تدقیق محورهای این سند از سوی نهادهای مسئول برگزار شود.
سند آسیب‌شناسی، مدیریت بحران به منظور شناسایی مشکلات و چالش های پیش روی کلان شهرها در برابر حوادث و بحران  های طبیعی با انطباق آنها با چارچوب سندی(کاهش خطر بلایای جهانی)، سیاست های کلی نظام و قوانین و مقررات شهرداری ها، در راستای پیروی از الگوی تاب آوری شهرها در بحران به منظور رسیدن به یک سند واحد تهیه شده است. براساس سیاست های این سند ایجاد مدیریت واحد با تعیین رئیس جمهور برای فرماندهی بحران، تدوین برنامه جامع علمی به منظور بازتوانی روانی آسیب دیدگان، گسترش نظامات موثر جبران خسارت نظیر بیمه ها، پیشگیری و کاهش خطر پذیری ناشی از زلزله ها ( افزایش ضریب ایمنی در ساخت و سازها) است.
این سند که بیش از یک دهه پس از حادثه زلزله بم تدوین شده است امید برای داشتن یک برنامه و نقشه راه برای پیشگیری و مقابله با آسیب های حوادث طبیعی را بالا می برد. امیدی که می گوید با اتخاذ رویکرد پیشگیرانه دیگر از حادثه کوچکی چون زلزله بم خسارت بزرگ به بار نخواهد آورد.