به گزارش خبرکده روزنامه اعتماد نوشت: درچارچوبنظریه «چرخههایبلندمدتقدرت»کهاندیشمندانیچون «ریدالیو» مطرحکردهاند،بحرانهاییازجنسهرمزرامیتوانآزمونیبرایسنجشظرفیتقدرتهایبزرگدرحفظنظمموجوددانست.
هشداراخیردالیومبنیبراینکهبحرانهرمزمیتواندمعادلاتپیشرویامریکارادگرگونکند،درواقعبازتابدهندهاینواقعیتاستکهنظمجهانیوارددورهایازعدمقطعیتوگذارتدریجیشدهاست. ازاینرو،پرسشاصلیآننیستکهآیابحرانهرمزبهپایانهژمونیامریکامیانجامدیاخیر؟بلکهایناستکهاینبحرانچگونهمیتواندروندگذارتدریجیازنظمتکقطبیبهنظمیمتکثرترراتسریعیاکُندنمایدوبازیگرانچگونهبایدخودرابرایآنآمادهکنند؟
نخست؛نیروهایپیشرانوبازدارندهبحران– تحلیلآیندهتنگههرمزمستلزمتوجههمزمانبهعواملتشدیدکنندهومحدودکنندهبحراناست. درمیانعواملپیشران،نخستبایدبهتحولدرماهیتجنگهاینامتقارناشارهکرد. توسعهتوانموشکی،پهپادیودریاییایرانهزینههرگونهرویارویینظامیرابرایهمهطرفهاافزایشدادهوامکانشکلگیریجنگهایفرسایشیرابیشازگذشتهمطرحساختهاست. عاملدوم،تغییراتتدریجیدرنظاممالیوانرژیجهاناست. گسترشاستفادهازارزهایمحلیدربخشیازمبادلاتمیاناقتصادهاینوظهور،توسعهسامانههایپرداختجایگزینوتلاشکشورهایعضوبریکسبرایکاهشوابستگیبهدلار،نشانههاییازروندتدریجیتنوعبخشیبهنظاممالیجهانیاست؛هرچندهنوزدلارجایگاهمسلطخودراحفظکردهاست. عاملسومنیزمحدودیتهایمالیقدرتهایبزرگاست.
افزایشبدهیعمومیامریکاوهزینههایسنگینرقابتهمزماندرچندجبهه،دامنهانتخابهایراهبردیواشنگتنرامحدودترازگذشتهکردهاست. درمقابل،مجموعهایازعواملبازدارندهنیزوجوددارد. حضورگستردهنظامیامریکاومتحدانشدرمنطقههمچنانیکیازمهمترینمولفههایبازدارندگیبهشمارمیرود. ازسویدیگر،اقتصادایراننیزبرایبهرهگیریازظرفیتهایژئوپلیتیکیخودبهتداومصادراتانرژیودسترسیبهبازارهایجهانینیازمنداست؛ازاینروتشدیدتنشبهسودهیچیکازبازیگراناصلینخواهدبود. همچنینچین،هند،اروپاوبسیاریازاقتصادهایآسیاییبهثباتجریانانرژیدرخلیجفارسوابستهاندوازهرگونهاختلالپایداردرتنگههرمزمتضررمیشوند؛موضوعیکهخودعاملیبرایمهاربحراناست.
دوم؛سناریوهایپیشرو– برپایهروندهایموجود،سهسناریوبیشازسایرگزینههاقابلتصوراست.
سناریوینخست،تداوموضعیتبازدارندگیهمراهباتنشهایکنترلشدهاست. دراینوضعیت،تنگهبازمیماند،اماافزایشریسکامنیتیموجبرشدهزینهبیمه،حملونقلوقیمتانرژیمیشود. اینسناریواگرچهنظمموجودراحفظمیکند،امابهتدریججایگاهامریکارابه عنوانتضمینکنندهامنیتمنطقهبهچالشمیکشد. سناریویدوم،مدیریتبحرانازمسیردیپلماسیاست. فشارهایاقتصادیناشیازافزایشقیمتانرژیمیتواندهمهطرفهارابهسمتمذاکراتیبرایکاهشتنشوایجادترتیباتجدیدامنیتیسوقدهد. سناریویسوم،تشدیددرگیریواختلالگستردهدرعبورومروردریاییاستکهپیامدهایاقتصادیآننهتنهامنطقه،بلکهاقتصادجهانیرانیزمتأثرخواهدساخت. باتوجهبههزینههایبسیارسنگینچنینوضعیتی،اینگزینهکماحتمالترین،اماپرهزینهترینسناریوبهشمارمیرود.
سوم؛موازنههایجدیدمنطقهای – کشورهایشورایهمکاریخلیجفارسدیگرصرفابریکقدرتخارجیتکیهندارند،بلکهسیاست «تنوعبخشیبهشرکا» رادنبالمیکنند. توسعهروابطباچین،گسترشهمکاریهایاقتصادیباآسیا،گفتوگوباایرانودرعینحالحفظهمکاریهایامنیتیباامریکا،نشاندهندهتلاشاینکشورهابرایایجادموازنهمیانقدرتهایبزرگاست. اینرویکردبیانگرآناستکهامنیتآیندهخلیجفارساحتمالابیشازگذشتهبرهمکاریهایمنطقهایوسازوکارهایچندجانبهاستوارخواهدبود.
چهارم؛هرمزدرمتنتحولاتجهانی– بحرانهرمزرانمیتوانجداازتحولاتاوکراین،رقابتامریکاوچیندرشرقآسیاوتغییراتاقتصادجهانیتحلیلکرد. همزمانیاینبحرانهامیتواندفشارقابلتوجهیبرمنابعمالی،نظامیوسیاسیقدرتهایبزرگواردکند. دراینمیان،اروپابه عنوانیکیازاصلیترینمصرفکنندگانانرژی،هموارهخواهانثباتمسیرهایانتقالاست. اگرتنشدرهرمزشدتیابدوبهشوکنفتیمنجرشود،اروپااحتمالابرایجلوگیریازرکودصنعتی،کانالهایپشتیباندیپلماسیرافعالکردهودرنقشیکمیانجیفعالبرایکاهشتنشظاهرخواهدشد. درحوزهمالینیزهرچندسخنگفتناز «پایاندلار» زودهنگاماست،اماافزایشاستفادهازارزهایغیردلاریدربخشیازتجارتجهانیمیتواندبهتدریجازتمرکزنظامپولیبینالمللی بکاهد.
پنجم؛راهبردایراندرنظمچندقطبی– بزرگترینخطایراهبردیآناستکهگذاربهنظمچندقطبی،بهوابستگیبهیکقدرتجدیدتعبیرشود. همانگونهکهوابستگیکاملبهغرببامنافعملیایرانسازگارنیست،اتکایانحصاریبهشرقنیزنمیتواندراهبردیپایدارباشد. دراینچارچوب،سهاولویتراهبردیاهمیتاساسیدارد:
۱– تنوعبخشیبهبازارهایصادراتانرژیوتوسعهروابطاقتصادیباکشورهایمختلفآسیایی،آفریقاییومنطقهایتاوابستگیبهیکبازارخاصکاهشیابد.
۲– حفظامنیتوآزادیکشتیرانیدرکنارتقویتبازدارندگی. بهرهگیریازظرفیتهایحقوقبینالملل،توسعهخدماتبندریودریاییوافزایشتوانبازدارندگی،نسبتبههرگونهاقدامپرهزینه،دستاوردهایپایدارتریبرایمنافعملیبههمراهخواهدداشت.
۳– حفظتعاملسازندهبااروپاوهمسایگانمنطقهایدرکنارگسترشهمکاریباقدرتهاینوظهور؛زیرااستقلالراهبردیزمانیتحققمییابدکهسیاستخارجیبراصل «تنوعشرکا» استوارباشد،نه «وابستگیبهیکشریک».
تنگههرمزرانبایدصرفاصحنهیکرویارویینظامیدانست؛اینآبراهبهیکیازمهمترینمیدانهایآزموننظمبینالمللیدردورانگذارتبدیلشدهاست. نتیجهاینآزموننهلزومافروپاشییکقدرتوجایگزینیکاملقدرتیدیگر،بلکهبازتعریفموازنههایسیاسی،اقتصادیوامنیتیدرجهانیچندقطبیخواهدبود.
برایایران،مهمترینسرمایهنهصرفاموقعیتژئوپلیتیکی،بلکهتوانتبدیلاینموقعیتبهامنیت،توسعهاقتصادیونفوذدیپلماتیکاست. هراندازهسیاستخارجیکشوربراستقلالتصمیمگیری،تنوعبخشیبهروابطاقتصادی،تقویتبازدارندگیهوشمندوگسترشهمکاریهایمنطقهایاستوارباشد،امکانایفاینقشیمؤثرتردرنظمدرحالگذارافزایشخواهدیافت.
درچنینشرایطی،موفقیتایراننهدرجانشینییکهژمونباهژمونیدیگر،بلکهدرتثبیتجایگاهخودبهعنوانبازیگریمستقل،مسوولواثرگذاردرمعادلاتمنطقهایوجهانیمعناپیدامیکند. معمایژئوپلیتیکهرمزنشانمیدهدکهبقایایراندرایندورانگذار،نهدرجستوجوییکتکیهگاهخارجی،بلکهدرتواناییتبدیلمزیتجغرافیاییبه «نفوذچندوجهی» (نظامی،دیپلماتیکواقتصادی) نهفتهاست؛نفوذیکهدرنهایت،راهرابراییکنظمچندقطبیپایدارترهموارخواهدساخت.
۱۷۳۰۲