بازگرداندن مهاجران افغانستانی از ایران و پاکستان طی ماههای اخیر افزایش یافته است. هزاران نفر ناچار شدهاند این کشورها را ترک کنند و به افغانستان بازگردند؛ کشوری که از سال ۲۰۲۱ تحت حاکمیت طالبان قرار دارد و همچنان با بحرانهای اقتصادی، انسانی و محدودیتهای اجتماعی مواجه است.
ایران و پاکستان طی دهههای گذشته میزبان میلیونها شهروند افغانستان بودهاند. جنگ، ناامنی، فقر و کمبود فرصتهای اقتصادی از عوامل اصلی مهاجرت افغانها به این دو کشور همسایه بوده است.
اما اکنون با تشدید سیاستهای مهاجرتی در تهران و اسلامآباد، بسیاری از مهاجران با انتخاب دشواری روبهرو شدهاند؛ یا باید به افغانستان بازگردند یا با خطر بازداشت و اخراج مواجه شوند.
در میان بازگشتکنندگان، افرادی حضور دارند که بخش عمده زندگی خود را در خارج از افغانستان گذراندهاند و برخی کودکان و جوانان متولد ایران یا پاکستان، تجربهای از زندگی در افغانستان قبل از بازگشت ندارند.
فشارهای بیشتر بر مهاجران در پاکستان
در سال ۲۰۲۶، پاکستان روند برخورد با مهاجران افغانستانی بدون مدارک معتبر را تشدید کرده است. گزارشها از افزایش ایستهای بازرسی، بازداشتها و اخراج مهاجران خبر میدهند.
دیدهبان حقوق بشر نیز پیشتر درباره افزایش یورشها، بازداشتهای خودسرانه و بازگرداندن اجباری مهاجران افغانستانی از پاکستان هشدار داده بود.
ایران؛ یکی از مسیرهای اصلی بازگشت
ایران هم در سالهای اخیر روند بازگرداندن مهاجران افغانستانی را افزایش داده است. شدت این روند به حدی بوده که سازمانهای بینالمللی نسبت به پیامدهای انسانی بازگشت گسترده مهاجران هشدار دادهاند.
بر اساس گزارشها، تنها در کمتر از یک ماه، بیش از ۳۹ هزار نفر از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشتهاند؛ بخشی به صورت اجباری و بخشی دیگر داوطلبانه بازگشتهاند.
زندگی زیر سایه طالبان
مسئله اصلی برای بسیاری بازگشتکنندگان، فقط از دست دادن خانه و شغل نیست؛ آنها باید در کشوری زندگی خود را از سر بگیرند که پس از حاکمیت طالبان، با محدودیتهای گسترده حقوق بشری و بحران اقتصادی روبهرو است.
بهویژه زنان و دختران با محدودیتهای شدید در حوزه آموزش، اشتغال و حضور اجتماعی مواجه هستند. دیدهبان حقوق بشر وضعیت حقوق بشر در افغانستان تحت حکمرانی طالبان را یکی از جدیترین بحرانهای حقوق بشری جهان دانسته است.
برای خانوادههایی که سالها در ایران یا پاکستان زندگی کردهاند، بازگشت به این شرایط به معنای از دست دادن شبکههای اجتماعی، منابع درآمد و دسترسی به خدمات مهمی است که در کشورهای میزبان به آنها وابسته شده بودند.
بحران مهاجرت؛ مسألهای فراتر از اخراج
افزایش بازگشت مهاجران فشار مضاعفی بر افغانستان وارد میکند، کشوری که باید برای میلیونها نفر بازگشته، شرایط مناسبی مانند شغل، مسکن، خدمات درمانی و امکانات اولیه فراهم کند.
نهادهای حقوق بشری و سازمانهای بینالمللی بارها خواستار توقف بازگرداندن اجباری کسانی شدهاند که ممکن است در صورت بازگشت با خطرهای جدی مواجه شوند.
در نهایت، موج جدید اخراج افغانها تنها یک موضوع مهاجرتی بین افغانستان و کشورهای همسایه نیست، بلکه بحرانی انسانی است که تبعات آن میتواند سالها اقتصاد، امنیت و آینده میلیونها نفر را در منطقه متاثر کند.