در ماههای اخیر روند بازگرداندن مهاجران افغانستانی از ایران و پاکستان شدت گرفته و هزاران نفر مجبور شدهاند این کشورها را ترک کنند. بسیاری از این افراد سالها و حتی تمام عمر خود را در این کشورهای همسایه گذراندهاند و اکنون به افغانستان بازمیگردند؛ کشوری که از سال ۲۰۲۱ تحت حاکمیت طالبان است و با چالشهای اقتصادی، انسانی و محدودیتهای اجتماعی فراوانی مواجه است.
ایران و پاکستان طی دهههای گذشته میزبان میلیونها مهاجر افغانستانی بودهاند که به دلیل جنگ، ناامنی و مشکلات اقتصادی به این کشورها آمدهاند. اکنون با سیاستهای مهاجرتی سختگیرانهتر، مهاجران با گزینه دشوار بازگشت به افغانستان یا مواجهه با بازداشت و اخراج روبهرو هستند.
در میان مهاجرانی که بازگشتهاند، افرادی حضور دارند که بخش عمده زندگی خود را خارج از افغانستان گذراندهاند و حتی برخی کودکان و جوانان متولد ایران یا پاکستان تجربه زندگی در افغانستان پیش از بازگشت را ندارند.
وضعیت مهاجران در پاکستان
در سال ۲۰۲۶ پاکستان برخورد با مهاجران افغانستانی فاقد مدارک معتبر را افزایش داده است. گزارشها از افزایش ایستهای بازرسی، کنترل مدارک و بازداشت و اخراج این افراد حکایت دارد.
همچنین دیدهبان حقوق بشر پیشتر نسبت به افزایش یورشها و بازداشتهای خودسرانه و بازگرداندن اجباری این مهاجران هشدار داده بود.
ایران؛ مسیر اصلی بازگرداندن مهاجران
ایران نیز در سالهای اخیر روند بازگرداندن مهاجران افغانستانی را شدت بخشیده است. افزایش این روند به حدی بوده که سازمانهای بینالمللی درباره پیامدهای انسانی بازگشت گسترده مهاجران به افغانستان هشدار دادهاند.
طبق گزارشها، تنها در کمتر از یک ماه بیش از ۳۹ هزار نفر از ایران و پاکستان به صورت اجباری یا داوطلبانه به افغانستان بازگشتهاند.
زندگی در سایه طالبان
مشکل اصلی بازگشتکنندگان تنها از دست دادن خانه و شغل نیست؛ آنها باید در کشوری زندگی کنند که پس از بازگشت طالبان با محدودیتهای شدید حقوق بشر و مشکلات اقتصادی مواجه است.
بهویژه زنان و دختران با محدودیتهای بسیار در زمینه آموزش، اشتغال و حضور اجتماعی روبهرو هستند. دیدهبان حقوق بشر وضعیت حقوق بشر در افغانستان را تحت حاکمیت طالبان به عنوان یکی از جدیترین بحرانهای جهانی توصیف کرده است.
برای خانوادههایی که سالها در ایران یا پاکستان زندگی کردهاند، بازگشت به چنین شرایطی به معنای از دست دادن شبکههای اجتماعی، منابع درآمد و دسترسی به خدماتی است که در کشور میزبان به آنها تکیه کرده بودند.
بحران مهاجرت؛ مسئلهای فراتر از اخراج
افزایش بازگشت مهاجران، فشار مضاعفی بر افغانستان وارد میکند که باید برای میلیونها بازگشته فراهمکننده شغل، مسکن، خدمات درمانی و نیازهای اولیه باشد.
نهادهای حقوق بشری و سازمانهای بینالمللی بارها خواستار توقف بازگرداندن اجباری افرادی شدهاند که ممکن است در صورت بازگشت با خطرات جدی روبهرو شوند.
در نهایت، موج جدید اخراج افغانها تنها یک مسئله مهاجرتی میان افغانستان و کشورهای همسایه نیست، بلکه بحرانی انسانی است که پیامدهای آن میتواند سالها بر اقتصاد، امنیت و آینده میلیونها نفر در منطقه تاثیرگذار باشد.