بررسیهای کارشناسی درباره سیلاب مرگبار اخیر در نپال نشان میدهد که شدت خسارتهای این حادثه تنها به عوامل طبیعی محدود نبوده و ساختوساز و سکونت در حریم رودخانهها نقش مهمی در افزایش تلفات داشته است. این موضوع اکنون درباره برخی مناطق کوهستانی ایران نیز هشدارهایی را به همراه دارد.
حادثه نپال فقط یک سیلاب ساده نبود؛ بلکه زنجیرهای از رخدادهای طبیعی شامل فروریزش تودهای از یخچال و سنگ در ارتفاعات، انسداد موقت مسیر رودخانه، شکستن سد طبیعی و حرکت حجم عظیمی از آب، یخ، سنگ و گلولای به سمت مناطق پاییندست بود. این موج آواری با سرعت بسیار بالا به مناطق مسکونی رسید و خسارت گستردهای برجای گذاشت.
بررسیها نشان میدهد که قرار گرفتن سکونتگاهها و زیرساختها در مسیر رودخانههای کوهستانی یکی از عوامل اصلی افزایش سطح خسارت بوده است.
مناطق پرخطر در ایران
مطالعات نشان میدهد که برخی مناطق کوهستانی ایران با ویژگیهایی مانند وجود یخچالهای طبیعی کوچک، دامنههای ناپایدار و تودههای سنگی شرایطی مشابه بخشهایی از نپال دارند.
- استانهای گلستان، لرستان، هرمزگان، کرمانشاه، چهارمحالوبختیاری، کهگیلویهوبویراحمد و فارس از جمله مناطقی هستند که با ترکیب عوامل طبیعی و ساختوساز در حریم رودخانهها میتوانند در معرض سیلابهای ناگهانی و ویرانگر باشند.
- علاوه بر اینها، مناطق کوهستانی دماوند، علمکوه، سبلان و برخی مناطق شمالی کشور نیز با توجه به وجود ارتفاعات، رودخانهها و توسعه گردشگری، نیازمند توجه ویژه هستند.
چالش ساختوساز در حریم رودخانهها
یکی از مهمترین هشدارها مربوط به گسترش سکونتگاهها و ساختوساز در حریم رودخانهها است. طبق مقررات حریم و بستر رودخانهها، ساختوساز در مناطق پرخطر ممنوع یا مشمول محدودیت جدی است. با این حال، در سالهای اخیر ویلاسازی، توسعه گردشگری و ساخت واحدهای مسکونی نزدیک به رودخانهها افزایش یافته است.
این روند میتواند در هنگام وقوع سیلاب ناگهانی، آسیبپذیری جمعیت و زیرساختها را به شدت افزایش دهد.
رشد ویلاسازی در مناطق پرخطر
رشد ساختوساز در مناطق خوشآبوهوا و گردشگری، بهویژه در شمال و مناطق کوهستانی کشور، باعث شده که اراضی مجاور رودخانهها به محل احداث ویلا، هتل و ساختمانهای دیگر تبدیل شود.
کارشناسان تأکید دارند که سامانههای هشدار سریع نمیتوانند جایگزین مدیریت صحیح کاربری زمین شوند. اگر ساختمانها و سکونتگاهها در مسیر اصلی سیلاب یا پهنههای پرخطر باشند، وقوع حوادث شدید میتواند خسارتهای سنگینی تحمیل کند.
ضرورت بازنگری و مدیریت مناطق پرخطر
حادثه نپال درس مهمی به ایران داده است؛ لزوم بازنگری در کاربری زمین، جلوگیری از ساختوساز در حریم رودخانهها و شناسایی سکونتگاههای پرخطر از ضرورتهای حیاتی است.
اجرای دقیق قوانین موجود، ایجاد سامانههای هشدار سیلاب و رانش زمین، پایش مستمر مناطق کوهستانی و در مواقع ضروری جابهجایی سکونتگاههای پرخطر میتوانند از تبدیل یک حادثه طبیعی به فاجعه انسانی جلوگیری کنند.