بررسیهای کارشناسی حادثه سیلاب مرگبار اخیر نپال نشان میدهد که شدت خسارتها تنها ناشی از عوامل طبیعی نبوده و ساختوساز و سکونت در حریم رودخانهها، نقش مهمی در افزایش تلفات داشته است. این هشدار حالا درباره برخی مناطق کوهستانی ایران نیز به ویژه مطرح شده است.
حادثه نپال در واقع مجموعهای از رخدادهای طبیعی بود که با ریزش تودهای از یخچال و سنگ در ارتفاعات آغاز شد و سپس با انسداد موقت مسیر رودخانه و شکستن سد طبیعی، حجم عظیمی از آب، یخ، سنگ و گلولای به مناطق پاییندست سرازیر شد. این موج آواری با سرعت بسیار زیاد به مناطق مسکونی رسید و خسارتهای گستردهای وارد کرد. مطالعات نشان میدهد که قرار داشتن سکونتگاهها و زیرساختها در مسیر رودخانههای کوهستانی، یکی از عوامل اصلی افزایش شدت خسارتها بوده است.
استانهای در معرض خطر در ایران
بر اساس تحقیقات، برخی مناطق کوهستانی ایران که دارای یخچالهای طبیعی کوچک، دامنههای ناپایدار و تودههای سنگی هستند، شرایط مشابهی با بخشهایی از نپال دارند. استانهای گلستان، لرستان، هرمزگان، کرمانشاه، چهارمحالوبختیاری، کهگیلویهوبویراحمد و فارس از جمله مناطقی هستند که اگر عوامل طبیعی با ساختوساز در حریم رودخانهها ترکیب شوند، احتمال وقوع سیلابهای ناگهانی و ویرانگر در آنها وجود دارد.
علاوه بر این، مناطق کوهستانی دماوند، علمکوه و سبلان و همچنین برخی نواحی شمالی کشور نیز به دلیل وجود ارتفاعات، رودخانهها و توسعه گردشگری نیازمند توجه ویژه هستند.
چالش ساختوساز در حریم رودخانهها
یکی از مهمترین مشکلات مطرحشده، رشد ساختوساز و گسترش سکونتگاهها در حریم رودخانهها است. بر اساس مقررات مربوط به حریم و بستر رودخانهها، ساختوساز در محدودههای خطرناک ممنوع یا با محدودیتهای جدی همراه است. با این وجود، در سالهای اخیر در برخی مناطق، ویلاسازی، توسعه گردشگری و احداث واحدهای مسکونی نزدیک به رودخانهها افزایش یافته است.
این روند میتواند هنگام وقوع سیلابهای ناگهانی، آسیبپذیری جمعیت و زیرساختها را به شدت بالا ببرد.
ویلاسازی در مناطق پرخطر و مدیریت زمین
رشد ساختوساز در مناطق خوشآبوهوا، به ویژه در مناطق شمالی و کوهستانی، موجب شده است بخشهایی از اراضی کنار رودخانهها به محل ساخت ویلا، هتل و سایر ساختمانها تبدیل شود. کارشناسان معتقدند که حتی سامانههای هشدار سریع نیز نمیتوانند جایگزین مدیریت کارشناسانه کاربری زمین شوند. اگر ساختمانها و سکونتگاهها در مسیر اصلی سیلاب یا پهنههای پرخطر ساخته شده باشند، وقوع یک حادثه شدید میتواند خسارتهای جبرانناپذیری ایجاد کند.
لزوم بازنگری در سکونتگاههای پرخطر
یکی از درسهای مهم حادثه نپال برای ایران، ضرورت بازنگری در کاربری زمین و جلوگیری از ساختوساز در حریم رودخانهها است. همچنین شناسایی سکونتگاههای پرخطر و اجرای دقیق قوانین مربوط میتواند نقش مهمی در کاهش تلفات داشته باشد.
اقداماتی مانند ایجاد سامانههای هشدار سیلاب و رانش زمین، پایش مداوم مناطق کوهستانی و در صورت ضرورت جابهجایی سکونتگاههای آسیبپذیر، میتواند از تبدیل یک حادثه طبیعی به یک فاجعه انسانی جلوگیری کند.