ایران با وجود داشتن ذخایر عظیم نفت و گاز، مدتهاست که با مشکل ناترازی بنزین مواجه است. کارشناسان انرژی این معضل را ناشی از افزایش مصرف، فرسودگی ناوگان و تردد گسترده خودروهای پرمصرف میدانند.
ناترازی سوخت در ایران، به ویژه بنزین، نتیجه یک معادله حلنشده در بیش از سه دهه اخیر است. ورود خودروهای جدید، غفلت از اسقاط ناوگان فرسوده، تأخیر در پذیرش خودروهای برقی و هیبریدی، و کاهش کیفیت خودروهای داخلی از جمله عواملی هستند که به رشد مصرف بنزین دامن زدهاند. این در حالی است که نرخ سوخت به طور منطقی با نرخ تورم سالانه همخوانی ندارد.
این وضعیت به دولت چهاردهم نیز به ارث رسیده است. در شرایط کنونی که کشور تحت تحریمها و محاصره قرار دارد، تأمین منابع لازم برای واردات بنزین دشوار شده و دولت به مدیریت مرحلهبندی شده سوخت و مصرف بنزین تأکید دارد. دادههای آماری نشان میدهد که کشور در چرخه معیوبی گرفتار شده است؛ به طوری که هر میزان که تولید یا واردات بنزین افزایش یابد، مصرف نیز به همان اندازه افزایش مییابد.
مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری، حفظ ثبات اجتماعی را برای اصلاحات اقتصادی ضروری دانسته و بر لزوم همراهی سران قوا برای عبور از این تنگنا تأکید دارد. او همچنین بر این نکته تأکید کرده که هرگونه اصلاح قیمتی یا ساختاری نباید دهکهای آسیبپذیر را به زیر خط فقر براند.
فرسودگی ناوگان حمل و نقل یکی از عوامل اصلی مشکل بنزین است. طبق آمار وزارت صنعت، معدن و تجارت، از ۴۱ میلیون وسیله نقلیه موجود در کشور، ۲۲ میلیون دستگاه (۵۳ درصد) فرسوده هستند. برنامه اسقاط خودروهای فرسوده نیز متناسب با هدفگذاریهای لازم نیست.
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس جمهور، به این نکته اشاره کرده که اگر مصرف بنزین در خودروها به استانداردهای جهانی نزدیک بود، کشور با مشکل سهمیهبندی و قیمت مواجه نمیشد. او همچنین انتقاداتی به سیاستهای واردات خودرو داشته و گفته است که به جای ارتقای کیفیت، خودروهای پرمصرف و بیکیفیت وارد یا مونتاژ شدهاند.
به گفته کارشناسان، حتی اگر قیمت بنزین واقعی شود، تأثیر چندانی بر کاهش مصرف سوخت نخواهد داشت. امیرمیثم نیکفر، کارشناس اقتصاد انرژی، معتقد است که نوسازی ناوگان و واردات خودروهای کممصرف باید در کنار سایر راهکارها برای مدیریت مصرف بنزین مورد توجه قرار گیرد.
تحلیلگران انرژی بر این باورند که ناترازی سوخت در واقع ناترازی در حکمرانی است و دولت باید قرارداد اجتماعی انرژی را با مردم بازنویسی کند. بحران سوخت نیازمند یک بسته سیاستی همزمان است و نمیتوان آن را با یک بخشنامه ساده حل کرد.
در نهایت، کارشناسان بر این نکته تأکید دارند که باید یک بسته سیاستی جامع در حوزه سوخت تدوین و اجرایی شود تا بنزین و گازوئیل به جای تهدید، به فرصتی برای نوسازی زیرساختهای اقتصادی کشور تبدیل شوند.