تصویر رایج از مصرف بنزین نشان میدهد که هرچه درآمد خانوار کمتر باشد، مصرف بنزین نیز پایینتر است. اما آمارهای هزینه و درآمد خانوارها نشاندهنده یک روایت پیچیدهتر است. در سال ۱۴۰۳، ۷۴ درصد خانوارهای دهک اول اصلاً بنزین مصرف نکردهاند، در حالی که ۱۰ درصد پرمصرف این دهک، ماهانه بیش از ۱۵۰ لیتر بنزین مصرف میکنند. این دوگانگی نشان میدهد که اصلاح قیمت بنزین نمیتواند صرفاً بر اساس تفاوت میان دهکها طراحی شود، زیرا ممکن است سیاستی که به نظر به نفع کمدرآمدهاست، به برخی خانوارهای فقیر و کسبوکارهای وابسته به سوخت آسیب جدی وارد کند.
در سالهای گذشته، تأکید بر این بوده است که افزایش قیمت بنزین به نفع کمدرآمدهاست. اما بررسی آمارها نشان میدهد که در هر دهک کمدرآمد، دو دسته خانوار وجود دارد: خانوارهایی که مصرف بنزین آنها نزدیک به صفر است و خانوارهایی که مصرف بالایی دارند. در دهک اول، ۷۴ درصد خانوارها بنزین مصرف نکردهاند و این آمار برای دهک دهم ۲۹ درصد است. در عین حال، ۱۰ درصد پرمصرف دهک اول، مصرفی بیش از ۱۵۰ لیتر در ماه دارند.
ناترازی بنزین یکی از مسائل مهم اقتصاد ایران است که فشار مضاعفی بر منابع ارزی و بودجه دولت وارد کرده است. قیمت پایین انرژی در ایران وابستگی اقتصاد به انرژی را بهطور ساختاری افزایش داده و مصرف بالای خودروهای فرسوده و بهرهوری پایین انرژی در خطوط تولید صنعتی از جمله دلایل این وابستگی است. در سال ۱۴۰۳، خانوار دهک دهم بهطور میانگین ۲۳۵ هزار تومان و خانوار دهک اول حدود ۵۲ هزار تومان برای بنزین هزینه کردهاند، که نشاندهنده هزینه ۴.۵ برابری دهک دهم نسبت به دهک اول است.
با مقایسه گروههای پرمصرف هر دهک، تفاوت میان دهکهای مختلف کمتر میشود. در سال ۱۴۰۳، ۱۰ درصد پرمصرف دهک اول بهطور میانگین ۱۵۴ لیتر بنزین در هر ماه مصرف کردهاند، در حالی که این رقم برای گروه مشابه در دهک دهم ۲۷۱ لیتر است. این نشان میدهد که نادیده گرفتن واقعیتهای دروندهکی در سیاستگذاری بنزین میتواند آسیبهای بیشتری به اقشار کمدرآمد وابسته به بنزین وارد کند.
در حال حاضر، حدود ۷۴ درصد خانوارهای دهک اول بنزین مصرف نمیکنند و این آمار در دهکهای دو، سه و چهار به ترتیب ۵۳، ۴۰ و ۳۸ درصد است. با این حال، افزایش قیمت بنزین میتواند اثرات غیرمستقیم بزرگی بر این خانوارها داشته باشد. وابستگی ساختاری اقتصاد ایران به انرژی، بهویژه بنزین، میتواند هرگونه افزایش شدید قیمت را به اختلال گسترده در زنجیرههای تولید و زندگی مردم تبدیل کند.
تجربه نشان داده که قیمت بنزین در سالهای گذشته حدود ۱۶ بار افزایش یافته، اما مسأله همچنان حلنشده باقی مانده است. اگر از ابتدا قیمت بنزین همگام با تورم افزایش مییافت، بسیاری از مسائل به وجود نمیآمد. سیاستها باید بهگونهای طراحی شوند که شفافیت و بحثهای کارشناسی حول آنها شکل گیرد تا از بروز مشکلات جدی جلوگیری شود.
