واگذاری نزدیک به ۱۲۵ هزار قطعه زمین طی چهار سال گذشته برای حمایت از فرزندآوری، نه تنها روند کاهشی تولد و ازدواج را متوقف نکرده بلکه با مشکلاتی در اجرا و هدفگذاری روبهرو بوده است. این سیاست نتوانسته تأثیر قابل توجهی در افزایش نرخ باروری داشته باشد.
قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» با هدف مقابله با کاهش نرخ باروری و تشویق خانوارها به فرزندآوری، مشوقهای مختلفی از جمله واگذاری زمین به خانوارهایی که صاحب فرزند سوم و بیشتر هستند را پیشبینی کرد.
با وجود این، آمار جمعیتی در سالهای اجرای این طرح نشان میدهد که کاهش ولادت و ازدواج همچنان ادامه داشته است؛ موضوعی که شک و تردیدهایی درباره اثربخشی اعطای زمین در ترغیب به فرزندآوری ایجاد میکند.
جزئیات واگذاری زمینهای حمایت از فرزندآوری
بررسیها نشان میدهد که از زمان اجرای قانون حمایت از خانواده، نزدیک به یک میلیون خانوار برای دریافت زمین ثبتنام کردهاند، اما تنها حدود ۳۵۰ هزار خانوار واجد شرایط شناخته شدهاند. در نهایت، برای حدود ۱۲۵ هزار خانوار تأمین زمین انجام شده و نزدیک به ۱۰۰ هزار قطعه زمین ۲۰۰ مترمربعی واگذار شده است.
این زمینها با شرایط خاصی در اختیار خانوادههای مشمول قرار گرفتهاند که شامل قیمت معادل هزینه آمادهسازی زمین و امکان پرداخت اقساطی است.
مشکلات واگذاری زمین خام
یکی از ایرادهای مهم این سیاست، فاصله میان دریافت زمین و توانایی ساخت خانه است. خانواری که توان مالی ساخت مسکن ندارد، حتی اگر زمین را با قیمت پایین دریافت کند، نمیتواند هزینههای ساخت، مصالح و دستمزد را تامین کند.
از این رو، کارشناسان معتقدند واگذاری زمین خام جایگزین مناسبی برای تأمین مسکن قابل سکونت نیست و نمیتواند به طور مؤثر قدرت خانوارها را برای فرزندآوری افزایش دهد.
ابهام در سرنوشت زمینهای واگذار شده
آمار دقیق و جامعی درباره تعداد پروانههای ساختمانی صادرشده برای زمینهای واگذار شده و میزان ساختوساز انجام شده در این اراضی منتشر نشده است. همچنین تجربه طرحهای مشابه نشان داده است که امکان دارد خانوارهای کمدرآمد به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه ساخت، زمین را در بازار غیررسمی واگذار یا بفروشند.
در این شرایط، مشوقی که قرار بود به خانهدار شدن خانوار و افزایش فرزندآوری کمک کند، ممکن است به منبعی برای تأمین نقدینگی کوتاهمدت تبدیل شود.
روند شاخصهای جمعیتی
بررسی دادههای جمعیتی نشان میدهد که تعداد ولادتها در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۰ حدود ۱۹ درصد کاهش داشته و تعداد ازدواجها در همین بازه زمانی حدود ۲۵ درصد کاهش یافته است. همچنین بعد خانوار از حدود ۳.۱۹ نفر به ۳.۱ نفر کاهش یافته است.
بنابراین، در دورهای که واگذاری زمین یکی از سیاستهای اصلی دولت برای حمایت از جمعیت بود، شاخصهای فرزندآوری و ازدواج همچنان روند نزولی داشتهاند.
دلایل گستردهتر کاهش فرزندآوری
کارشناسان معتقدند نمیتوان کاهش ازدواج و فرزندآوری را صرفاً به مشکل مسکن نسبت داد. شرایط اقتصادی، تورم، کاهش قدرت خرید و بیثباتی درآمدها نیز نقش مهمی در تصمیم جوانان برای ازدواج و داشتن فرزند دارد.
هزینههای زندگی رو به افزایش باعث شده سهم بیشتری از درآمد خانوار صرف مخارج ضروری شود؛ بنابراین، حتی داشتن زمین ارزان نیز به معنای توانایی ساخت مسکن و پوشش هزینههای فرزندآوری نیست.
چالش انتخاب زمین خام به جای مسکن آماده
انتقاد اصلی به سیاست واگذاری زمین به جای مسکن آماده این است که خانوارها معمولاً منابع و توان لازم برای تبدیل زمین خام به خانه را ندارند. ساخت مسکن علاوه بر زمین، نیازمند سرمایه، مجوزها، زیرساختها، مصالح و زمان زیادی است.
در نتیجه، دولت ممکن است زمین را واگذار کند اما خانوارها سالها بعد هم فاقد مسکن قابل سکونت باقی بمانند.
اشکال استفاده از زمینهای ۲۰۰ متری
اختصاص زمینهای ۲۰۰ متری به هر خانواده ایراد دیگری نیز دارد؛ در شرایطی که منابع زمین شهری محدود است، اختصاص قطعات بزرگ به واحدهای منفرد سبب کاهش ظرفیت ساخت مسکن برای جمعیت بیشتری میشود.
به جای آنکه زمین در قالب پروژههای متراکم و چندواحدی برای خانوادههای بیشتر به کار گرفته شود، بخش قابل توجهی از زمینها در قطعات منفرد توزیع شده است. این موضوع در مناطق با زمین شهری کمیاب و گران اهمیت بیشتری دارد.
سؤالات اساسی درباره مشوقها
یکی از دغدغههای مهم درباره این طرح، زمان و نحوه واگذاری زمین به خانوادههاست. زمین عمدتاً پس از تولد فرزند سوم یا بیشتر اختصاص مییابد؛ در حالی که برای اثرگذاری اقتصادی واقعی بر تصمیم خانوادهها، اعطای مزایا باید پیش از تصمیم به فرزندآوری صورت گیرد.
برخی کارشناسان معتقدند مشوقهایی که به زوجهای بدون فرزند یا خانوادههای تکفرزند داده میشود، ممکن است اثربخشی بیشتری در سیاستهای جمعیتی داشته باشند.
پیچیدگی عوامل تأثیرگذار بر فرزندآوری
تصمیم برای ازدواج و فرزندآوری مجموعهای از عوامل اقتصادی و اجتماعی است که مسکن، اشتغال، درآمد پایدار، هزینههای آموزش و درمان، امنیت اقتصادی و چشمانداز آینده خانوار را شامل میشود.
بنابراین، تکیه صرف بر واگذاری زمین نمیتواند راهحل کاملی برای توقف روند کاهش فرزندآوری باشد.
تجربه چهار سال گذشته نشان داده است که زمین ارزان، اگر با قدرت خرید، درآمد پایدار و امکان واقعی ساخت مسکن همراه نباشد، الزاماً منجر به افزایش فرزندآوری نمیشود.