سیاست بنزینی دولت وارد مرحلهای تازه شده است. در حالی که فعلاً خبری از افزایش همزمان نرخ تمام سهمیهها به چشم نمیخورد، تمرکز اصلی بر قیمت بنزین عرضهشده با کارت جایگاه قرار دارد که احتمال افزایش نرخ آن و حرکت به سمت نظام قیمتگذاری پلکانی مطرح است.
دولت در تلاش است بدون ایجاد شوک ناگهانی به خانوارها، مصرف سوخت را کنترل کرده و بخشی از ناترازی موجود در این بخش را مدیریت کند. بر اساس سناریوی مطرحشده، ابتدا قیمت بنزین عرضهشده با کارت جایگاه بازنگری میشود تا فرصت ارزیابی واکنش مصرفکنندگان به تغییرات قیمت فراهم گردد و سپس درباره مراحل بعدی تصمیمگیری صورت گیرد.
افزایش قیمت کارت جایگاه؛ نخستین گام اصلاح بنزین
مهدی حسنوند، کارشناس حکمرانی اقتصاد انرژی، این سیاست جدید را ادامه روندی میداند که از آذر سال گذشته آغاز شده است؛ زمانی که نرخ بنزین عرضهشده با کارت جایگاه از ۳,۰۰۰ تومان به ۵,۰۰۰ تومان افزایش یافت. او اشاره میکند که در مصوبه این تغییر، سازوکاری برای بهروزرسانی نرخ نیز گنجانده شده بود و قیمت بنزین کارت جایگاه باید حداقل معادل ۱۰ درصد قیمت بنزین وارداتی باشد.
با این وجود، در ماههای گذشته بهروزرسانی انجام نشد که حسنوند آن را به عوامل اقتصادی مانند تورم و افزایش نرخ ارز نسبت میدهد. او معتقد است با افزایش چشمگیر نرخ ارز، فاصله قیمت تعیینشده برای بنزین کارت جایگاه با هزینه واقعی تأمین سوخت بیشتر شده است.
تأثیر افزایش قیمت بر مصرف بنزین
یکی از سوالات کلیدی درباره افزایش احتمالی نرخ کارت جایگاه، اندازه تأثیر آن بر مصرف سوخت است. حسنوند برآورد میکند در صورت افزایش نرخ از ۵,۰۰۰ تومان به ۱۰,۰۰۰ تومان، در ماههای اول اجرای این سیاست، مصرف روزانه بنزین ممکن است بین ۵ تا ۱۰ میلیون لیتر کاهش یابد.
با این حال، این کاهش ممکن است دائمی نباشد و در ادامه به دلیل تورم، اثر بازدارندگی افزایش قیمت کاهش یابد. به همین دلیل، وی بر اصلاح تدریجی قیمتها تأکید دارد تا از انباشته شدن فاصله بین عرضه و مصرف جلوگیری شده و دولت مجبور به اتخاذ تصمیمات ناگهانی و هزینهبر نشود.
وضعیت سهمیههای بنزین و مسیر پیش رو
در شرایط کنونی، کاهش سهمیههای بنزین گزینه اول دولت به شمار نمیرود. منطق سیاست بر این اصل استوار است که ابتدا اثر افزایش نرخ کارت جایگاه بر مصرف اندازهگیری شود و اگر این روش موفق به کنترل مصرف گردد، لزومی به تغییر فوری سهمیهها نخواهد بود.
اما اگر این سیاست نتواند مصرف را به اندازه کافی کاهش دهد، امکان بررسی گزینههای دیگری مانند افزایش بیشتر نرخ، اصلاح سهمیهها و اجرای قیمتگذاری پلکانی در مراحل بعدی وجود دارد.
تعریف مصرفکننده متعارف و نظام سهمیهبندی
یکی از مسائل مهم در اصلاح نظام سهمیهبندی، تشخیص الگوی مصرف واقعی خودروها ست. دولت برای اجرای یک مدل جدید باید میزان مصرف متعارف را مشخص کند و مصرف بالاتر از آن را به صورت متفاوت نرخگذاری نماید.
حسنوند بر این باور است که پیش از هر تغییر بنیادی در سهمیهبندی، باید تصویر دقیقی از الگوی مصرف خودروها و مصرفکنندگان واقعی بنزین ارائه شود. در این مدل ممکن است خودروها تا سقف مشخصی از بنزین یارانهای استفاده کنند و هرچه بیش از این سقف باشد، با نرخ بالاتر محاسبه گردد.
بررسی احتمال اجرای قیمتگذاری پلکانی
قیمتگذاری پلکانی یکی از سناریوهای پیش رو است که در صورت فراهم بودن زیرساختهای لازم میتواند به کار گرفته شود. در این سیستم، مصرف متعارف همچنان از یارانه بهرهمند میشود و میزان مصرف فراتر از الگو با نرخ بیشتری محاسبه خواهد شد؛ مشابه مدل مصرف انرژی در بخشهایی مانند آب، برق و گاز.
اجرای این سیاست نیازمند دادههای دقیق است که شامل مصرف سوخت فردی، مشخصات خودرو و روش پرداخت میشود تا امکان تفکیک مصرف شخصی، شغلی و مصرف غیرمتعارف فراهم گردد.
نگرانیها درباره تأثیر بر هزینه حملونقل
افزایش قیمت بنزین کارت جایگاه ممکن است باعث افزایش هزینه حملونقل شود. منتقدان تاکید دارند که همراه با هر افزایش قیمت سوخت، باید حملونقل عمومی تقویت و حمایتهای مشخصی برای رانندگان حرفهای، تاکسیها، رانندگان تاکسیهای اینترنتی و پیکهای موتوری لحاظ شود.
در غیر این صورت، افزایش هزینه سوخت ممکن است به افزایش هزینه جابهجایی کالا و مسافر و در نهایت فشار بر هزینههای خانوار منجر شود.
اصلاح تدریجی کلید سیاست جدید بنزین
دولت در ابتدا هدف دارد با تمرکز بر بنزین کارت جایگاه و بدون تغییر ناگهانی در سهمیههای یارانهای، رفتار مصرفکنندگان را مدیریت کند. در صورت موفقیت این سیاست، احتمال اجرای تدریجی مدلهای دقیقتر مانند قیمتگذاری پلکانی افزایش مییابد.
میزان موفقیت این طرح به شفافیت تصمیمات، اطلاعرسانی پیش از اجرا، اجرای مرحلهای، حمایت از اقشار آسیبپذیر و نحوه هزینهکرد منابع حاصل از اصلاح مصرف بستگی دارد.
دولت همچنین اعلام کرده است که منابع آزادشده از صرفهجویی در مصرف و درآمدهای ناشی از این سیاست میتواند برای تقویت طرح کالابرگ اختصاص یابد. نحوه اجرای این برنامه و شفافیت در تخصیص منابع، نقش مهمی در پذیرش عمومی اصلاحات بنزینی خواهد داشت.