این کشف در چهارمین فصل کاوشهای باستانشناسی در محوطه سکونتگاه باستانی المَعمَله در منطقه الباحه انجام شد. کمیسیون میراث عربستان این مسجد را متعلق به سده نخست هجری میداند؛ دورهای که تقریباً با سده هفتم و اوایل سده هشتم میلادی همزمان است.
به گزارش خبرکده به نقل از فرادید؛؛ این مسجد در بخش غربی سکونتگاه قرار دارد و حدود ۱۶ متر از شمال به جنوب و ۱۰ متر از شرق به غرب امتداد یافته است. دیوارهای بنا از قطعات تراشخورده گرانیت ساخته شدهاند و بقایای اندود گچی نشان میدهد که دستکم بخشهایی از فضای داخلی در گذشته دارای پوشش نهایی بوده و سنگهای دیوار بهصورت نمایان باقی نمانده بودند.
در این بنا محرابی برای مشخص کردن جهت قبله و سه ورودی در بخشهای شرقی، غربی و جنوبی شناسایی شده است. باستانشناسان همچنین سازهای مربعشکل را در بخش جنوبشرقی مجموعه شناسایی کردهاند که احتمالاً مناره بوده است. هشت اتاق متصل به مسجد نیز ظاهراً برای فعالیتهای مرتبط با مسجد و سکونتگاه پیرامون آن مورد استفاده قرار میگرفتهاند.
اهمیت این مجموعه در آن است که بخش قابل توجهی از نقشه معماری آن بهخوبی باقی مانده و ارتباط میان فضای نماز و اتاقهای جانبی را میتوان بهوضوح مشاهده کرد. تأسیسات ذخیرهسازی، حوضچهها و عناصر سازهای کشفشده در فضاهای مجاور نشان میدهند که مسجد بنایی مستقل و جدا از زندگی روزمره مردم نبوده، بلکه بخشی از یک جامعه فعال و سازمانیافته را تشکیل میداده است.
کتیبههای اسلامی بر دیوارهای مسجد
یکی از مهمترین ویژگیهای این کشف، مجموعهای از کتیبههای عربی است که روی سنگهای مرتبط با مسجد باقی ماندهاند. به گفته کمیسیون میراث عربستان، این کتیبهها هم در داخل بنا و هم روی دیوارهای بیرونی دیده میشوند و شامل دعاهای مذهبی و مطالب قرآنی هستند.
در یکی از کتیبههای موجود بر دیوار قبله، دعایی برای فرستادن برکت بر حضرت محمد صلواتالله علیه و آله دیده میشود. باقی ماندن چنین نوشتههایی در بستر باستانشناختی اصلی خود، اطلاعاتی در اختیار پژوهشگران قرار میدهد که صرفاً از طریق مطالعه معماری بنا نمیتوان به دست آورد؛ یعنی شواهدی مستقیم از زبان و مضامین مذهبی مورد استفاده ساکنان این محوطه.
از این رو، کتیبهها صرفاً عناصر تزئینی نیستند. این نوشتهها در کنار محراب و دیگر ویژگیهای معماری، شناسایی بنا بهعنوان مسجد را تقویت میکنند و شواهد بیشتری درباره زندگی مذهبی مردم المَعمَله در دوره آغازین اسلام در اختیار پژوهشگران قرار میدهند.
مسجدی در دل یک سکونتگاه معدنی باستانی
المَعمَله در اصل یک سکونتگاه مذهبی نبوده است. شواهد باستانشناختی نشان میدهد که این محوطه پیرامون استخراج و فرآوری منابع معدنی، بهویژه طلا، نقره و مس، شکل گرفته بود. در فصلهای پیشین کاوش، تأسیسات و ابزارهای مرتبط با معدنکاری، سازههای مسکونی و شواهدی از تولیدات دستی نیز کشف شده بود.
بررسیهای علمی نمونههای بهدستآمده از کاوشهای پیشین نشان میدهد که فعالیتهای معدنی در این منطقه پیش از ظهور اسلام آغاز شده و در فاصله اواخر سده ششم تا سده نهم میلادی بهویژه شدت گرفته است. بنابراین، این سکونتگاه دورهای مهم از تاریخ را پشت سر گذاشته؛ از دهههای پایانی پیش از ظهور اسلام تا شکلگیری و گسترش جامعه اسلامی در دوره نخستین.
ثروت معدنی منطقه احتمالاً معدنکاران، فلزکاران، بازرگانان و دیگر نیروی کار را به این سکونتگاه جذب میکرد. باستانشناسان همچنین سفالینهها، قطعات ظروف سنگ صابونی، هاونها، سنگهای آسیاب و اشیای دیگری مرتبط با فعالیتهای روزمره خانگی و صنعتی را کشف کردهاند.
همین بستر گسترده، مسجد تازهشناساییشده را به کشفی مهم تبدیل میکند. این بنا یک یادمان مذهبی منفرد در دل یک منطقه متروک نبوده، بلکه شواهدی از عبادت در یک سکونتگاه اقتصادی فعال ارائه میدهد؛ جامعهای که زندگی آن به استخراج و فرآوری مواد معدنی و مبادلات منطقهای وابسته بود.
کمیسیون میراث عربستان اعلام کرده که کاوشهای باستانشناسی در این محوطه همچنان ادامه خواهد داشت و بخشی از برنامه گستردهتر برای شناسایی و حفاظت از بقایای باستانی در سراسر عربستان است. کاوشهای آینده ممکن است مشخص کند مسجد دقیقاً چه زمانی ساخته شده، چه مدت مورد استفاده قرار گرفته و با گسترش فعالیتهای معدنی المَعمَله، نقش آن چگونه تغییر کرده است.