سازمان تأمین اجتماعی به عنوان بزرگترین نهاد بیمهای و رفاهی کشور، هر ساله با حجم گستردهای از تعهدات مالی در حوزه مستمری، خدمات درمانی و حمایتهای بیمهای روبهرو است؛ تعهداتی که به طور مستقیم معیشت میلیونها بازنشسته، مستمریبگیر و بیمهشده را تحت تأثیر قرار میدهد. در سالهای اخیر، همزمان با افزایش هزینههای درمان، رشد نرخ تورم و اجرای قوانین جدیدی مانند متناسبسازی حقوق بازنشستگان، فشار مضاعفی بر منابع مالی این سازمان وارد شده است. از سوی دیگر، مطالبات انباشته سازمان تأمین اجتماعی از دولت و نحوه تأمین منابع برای اجرای تکالیف قانونی، به یکی از مهمترین چالشهای مدیریتی این نهاد تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، بررسی ابعاد بودجه سازمان تأمین اجتماعی و نحوه مدیریت منابع و مصارف آن اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ چراکه این سازمان علاوه بر ایفای تعهدات جاری خود، باید پاسخگوی تکالیف قانونی جدیدی نیز باشد که بعضاً بدون پیشبینی منابع مشخص به آن تحمیل شدهاند. افزایش قابل توجه هزینههای مستمری به دلیل رشد حقوق بازنشستگان، اجرای برنامههای متناسبسازی و همسانسازی، رشد هزینههای درمان در پی افزایش قیمت دارو و تجهیزات پزشکی و همچنین هزینههای مالی ناشی از استقراضهای گذشته، از جمله عواملی هستند که ساختار بودجهای سازمان را با پیچیدگیهای بیشتری مواجه کردهاند.
در همین راستا، «علی نصیریاقدم، دبیر هیأت امنای سازمان تأمین اجتماعی و صندوقهای تابعه»، در گفتوگو با فارس به تشریح جزئیات بودجه سال جاری این سازمان، مهمترین سرفصلهای هزینهای، وضعیت مطالبات از دولت و چالشهای پیش روی تأمین منابع پرداخت. وی در این گفتوگو با اشاره به رشد قابل توجه بودجه سازمان تأمین اجتماعی در سال جاری، از افزایش چشمگیر هزینههای مستمری، متناسبسازی حقوق بازنشستگان و هزینههای درمان خبر داد و به مهمترین عدم قطعیتها و ریسکهای پیش روی بودجه این سازمان نیز پرداخت.
در ادامه متن این گفتوگو را میتوانید بخوانید:
بودجه ۲۵۰۰ همتی تأمین اجتماعی معادل ۴۰ درصد بودجه عمومی کشور
فارس: بودجه سازمان تأمین اجتماعی در سال جاری چه میزان تعیین شده و این رقم چه نسبتی با بودجه عمومی کشور دارد؟
سازمان تأمین اجتماعی دارای تعهدات قانونی متعددی است که باید به هر شکل ممکن تأمین و پرداخت شوند و بخش عمده بودجه این سازمان صرف ایفای همین تعهدات میشود. بودجه سازمان تأمین اجتماعی در سال جاری به حدود ۲۵۰۰ هزار میلیارد تومان (۲۵۰۰ همت) رسیده است. این رقم معادل حدود ۴۰ درصد بودجه عمومی کشور محسوب میشود و نشاندهنده حجم بسیار بزرگ عملیات مالی این سازمان است. اگر بودجه صندوقهای تابعه نیز به این رقم اضافه شود، مجموع بودجه صندوقها به حدود ۴ هزار همت خواهد رسید که این موضوع نشاندهنده نقش مهم این مجموعه در اقتصاد کشور و نظام رفاهی است.
افزایش مستمریها و بار مالی بیش از ۱۰۰۰ همت برای تأمین اجتماعی
فارس: مهمترین سرفصلهای هزینهای سازمان در سال جاری کدام بخشها هستند؟
مهمترین بخش مصارف سازمان مربوط به پرداخت مستمری بازنشستگان و مستمریبگیران است. بر اساس مصوبات سال جاری، مستمری حداقلبگیران حدود ۶۰ درصد افزایش یافته و برای سایر سطوح نیز افزایش ۴۵ درصدی به همراه مبلغ ثابت یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان اعمال شده است.
اجرای این افزایشها به تنهایی بیش از یک هزار هزار میلیارد تومان (بیش از ۱۰۰۰ همت) بار مالی برای سازمان ایجاد میکند و طبیعی است که بخش عمده منابع سازمان صرف پرداخت مستمریها میشود.
هزینه ۱۲۰ همتی متناسبسازی برای تأمین اجتماعی
فارس: اجرای متناسبسازی حقوق بازنشستگان چه هزینهای برای سازمان تأمین اجتماعی به همراه دارد؟
در برنامه هفتم توسعه پیشبینی شده است که حقوق بازنشستگان متناسبسازی شود و عقبماندگی ایجاد شده در سالهای گذشته نسبت به حداقل دستمزد تا سقف ۹۰ درصد جبران شود. اجرای این تکلیف قانونی حدود ۱۲۰ هزار میلیارد تومان هزینه برای سازمان تأمین اجتماعی ایجاد میکند.
از سوی دیگر باید توجه داشت که آثار مالی دو مرحله همسانسازی قبلی که در سالهای گذشته اجرا شده همچنان بر منابع سازمان مترتب است. در مجموع، همسانسازی و متناسبسازی حدود ۳۹۰ هزار میلیارد تومان هزینه برای سازمان ایجاد میکند.
دولت اعتبار مستقلی برای متناسبسازی پیش بینی نکرده است
فارس: آیا دولت برای اجرای متناسبسازی بازنشستگان تأمین اجتماعی اعتبار مستقلی در بودجه پیشبینی کرده است؟
نکته مهم این است که در قبال بخشی از مصارفی که از طریق قانونگذاری بر سازمان تحمیل شده، منابع مشخصی در نظر گرفته نشده است. در برخی موارد، قوانین تکالیفی را برای سازمان تعیین میکنند اما منابع مالی لازم برای اجرای آن پیشبینی نمیشود.
در مورد متناسبسازی نیز دولت در بودجه عمومی همانند برخی صندوقهای دیگر اعتبار مستقلی برای اجرای متناسبسازی بازنشستگان تأمین اجتماعی پیشبینی نکرده است و در نتیجه سازمان ناچار است منابع مورد نیاز را از سایر ظرفیتهای خود تأمین کند.
رشد ۷۰ درصدی هزینههای درمان
فارس: هزینههای بخش درمان سازمان در سال جاری چه میزان برآورد میشود و چه عواملی باعث افزایش آن شده است؟
هزینههای درمان سازمان اعم از درمان مستقیم در مراکز درمانی ملکی سازمان و خرید خدمت از مراکز درمانی طرف قرارداد حدود ۴۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود. این هزینهها تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله افزایش نرخ ارز، افزایش قیمت دارو، رشد هزینه تجهیزات پزشکی و همچنین افزایش تعرفههای درمانی قرار دارد. مجموعه این عوامل باعث شده که هزینههای درمان در سال جاری حدود ۷۰ درصد رشد داشته باشد و هنوز مشخص نیست این روند تا پایان سال در چه سطحی ادامه پیدا خواهد کرد.
۲۰ همت هزینه مالی ناشی از استقراضهای گذشته
۲۰ همت هزینه مالی ناشی از استقراضهای گذشته
فارس: هزینههای مالی ناشی از استقراضهای گذشته چه میزان از بودجه سازمان را به خود اختصاص میدهد؟
سازمان در سالهای گذشته برای تأمین بخشی از منابع مورد نیاز خود ناچار به استقراض شده است و اکنون بابت این بدهیها باید هزینههای مالی پرداخت کند. برآورد ما این است که هزینههای مالی ناشی از این استقراضها در سال جاری حدود ۲۰ هزار میلیارد تومان باشد.
فارس: میزان مطالبات سازمان تأمین اجتماعی از دولت در سال جاری چقدر است؟
بخشی از مطالبات سازمان مربوط به تعهدات جاری دولت است که هر سال ایجاد میشود. سهم سه درصدی دولت در حق بیمه برخی گروههای بیمهشدگان از جمله کارگران ساختمانی، رانندگان و برخی اقشار خاص از جمله این تعهدات محسوب میشود.
برآورد ما این است که مجموع این تعهدات در سال جاری حدود ۳۴۴ هزار میلیارد تومان باشد. از این رقم تنها حدود ۱۷ هزار میلیارد تومان به صورت نقدی در بودجه پیشبینی شده است و اگر برخی درآمدهای اختصاصی را نیز در نظر بگیریم، مجموع منابع نقدی قابل وصول به حدود ۲۸ هزار میلیارد تومان میرسد.
پیشبینی ۲۷۷ همت برای تسویه بدهیهای سنواتی دولت
فارس: درباره بدهیهای سنواتی دولت به سازمان تأمین اجتماعی چه برنامهای در نظر گرفته شده است؟
بخش دیگری از مطالبات سازمان مربوط به بدهیهای سنواتی دولت است که در طول سالهای گذشته ایجاد شده است. درباره نحوه محاسبه و بهروزرسانی این بدهیها دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
در بودجه سال جاری حدود ۲۷۷ هزار میلیارد تومان برای پرداخت بخشی از این بدهیها پیشبینی شده است که عمدتاً به صورت اوراق و سایر داراییها در اختیار سازمان قرار میگیرد.
با این حال باید توجه داشت که مجموع منابع پیشبینیشده برای تسویه بدهیهای دولت همچنان کمتر از میزان تعهدات و مطالبات سازمان است.
پرداخت منظم بدهی دولت؛ راهی برای کاهش استقراض سازمان
فارس: پرداخت به موقع بدهی دولت چه تأثیری بر وضعیت مالی سازمان خواهد داشت؟
اگر دولت بتواند همین منابع پیشبینیشده را به صورت منظم و تدریجی در طول سال در اختیار سازمان قرار دهد، میزان مراجعه تأمین اجتماعی به نظام بانکی و بازار مالی برای استقراض کاهش پیدا میکند.
این موضوع به طور مستقیم باعث کاهش هزینههای مالی و بهبود وضعیت نقدینگی سازمان خواهد شد و مدیریت منابع را برای سازمان آسانتر میکند.
چهار عامل اصلی عدم قطعیت در بودجه تأمین اجتماعی
فارس: مهمترین عوامل عدم قطعیت در بودجه سال جاری سازمان چیست؟
چند عامل اصلی در این زمینه وجود دارد. نخستین عامل نحوه تحقق و زمانبندی پرداخت تعهدات دولت است و اینکه آیا دولت میتواند تمام منابع پیشبینیشده را در زمان مناسب پرداخت کند یا خیر.
عامل دوم به روند افزایش هزینههای درمان مربوط میشود و اینکه آیا رشد هزینههای درمان در ماههای آینده نیز ادامه خواهد داشت یا خیر.
عامل سوم شرایط جنگی و تحولات منطقه است. در صورت تداوم این شرایط ممکن است تعداد بیمهشدگان کاهش یابد و درآمدهای بیمهای سازمان با افت مواجه شود.
عامل چهارم نیز به وضعیت سرمایهگذاریهای سازمان مربوط میشود. بخشی از منابع سازمان از محل سود سرمایهگذاریها تأمین میشود و هرگونه تغییر در بازدهی این سرمایهگذاریها میتواند بر وضعیت مالی سازمان اثرگذار باشد.
پیشبینی ظرفیت استقراض برای مدیریت ریسکهای بودجه
فارس: آیا برای جبران کسری احتمالی بودجه، امکان استقراض برای سازمان در نظر گرفته شده است؟
برای مدیریت ریسکهای احتمالی، ظرفیتهایی برای تأمین مالی و استقراض در بودجه سازمان پیشبینی شده است. البته پیشبینی این ظرفیتها به معنای قطعی بودن استقراض نیست، بلکه صرفاً ابزاری است تا در صورت بروز شرایط پیشبینینشده، سازمان بتواند تعهدات خود را به موقع انجام دهد.
فارس: بودجه سال جاری سازمان تأمین اجتماعی نسبت به سال گذشته چه میزان رشد داشته است؟
بودجهای که از سوی سازمان به عنوان لایحه اولیه ارائه شد، حدود ۶۸ درصد نسبت به سال گذشته رشد داشت. در جریان بررسیها مشخص شد که بخشی از منابع و مصارف در لایحه اولیه لحاظ نشده است. به همین دلیل حدود ۱۹۲ هزار میلیارد تومان به بودجه اضافه شد و در نهایت بودجه سازمان از حدود ۲۳۰۰ همت به حدود ۲۵۰۰ همت افزایش یافت.
سودی که شستا به جیب بازنشستگان واریز میکند
فارس: سهم سرمایهگذاریها در تأمین منابع سازمان چه میزان است؟
در حال حاضر حدود ۴ تا ۵ درصد منابع سازمان از محل سرمایهگذاریها تأمین میشود که رقمی کمتر از ۱۰۰ هزار میلیارد تومان است. البته برخی شرکتهای زیرمجموعه سازمان در شرایط فعلی با کاهش درآمد و سودآوری مواجه شدهاند. بخشی از این شرکتها در حوزه حملونقل دریایی و داروسازی فعالیت دارند و شرایط جنگی، محدودیتهای عملیاتی و آسیب به برخی زیرساختها بر عملکرد آنها تأثیر گذاشته است.