اقتصاد ایران همچنان با معضل وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی و ناپایداری منابع مالی دولت مواجه است. با وجود افزایش سهم مالیاتها طی سالهای اخیر، کسری تراز عملیاتی بودجه همچنان پابرجا باقی مانده است.
بررسی روند بودجههای سالهای اخیر نشان میدهد که تنها افزایش نرخ مالیات یا فشار بیشتر بر مؤدیان فعلی برای تأمین درآمدهای پایدار کافی نیست و ظرفیتهای پنهان مالیاتی باید شناسایی شود. محدودیت در صادرات نفت و نوسانات نرخ ارز میتواند به شدت منابع مالی دولت را تحت تاثیر قرار دهد، بنابراین افزایش سهم درآمدهای مالیاتی میتواند ابزاری کارآمد برای کاهش آسیبپذیری بودجه در برابر تحریمها و شوکهای خارجی باشد.
کسری تراز عملیاتی بودجه؛ چالشی مداوم
تراز عملیاتی بودجه که حاصل تفاوت درآمدهای جاری دولت و هزینههای جاری است، به ویژه باید هزینههایی مانند حقوق و دستمزد را پوشش دهد. با این حال، این تراز در سالهای اخیر با کسری قابل توجهی مواجه بوده است و برای جبران آن به فروش نفت، واگذاری داراییهای مالی و انتشار اوراق متکی بودهایم.
- تراز عملیاتی بودجه از منفی ۱۲۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۸ به منفی ۸۵۹ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۵ رسیده است.
- تراز داراییهای مالی در سال ۱۴۰۵ حدود هزار و ۴۰۲ هزار میلیارد تومان است که نقش واگذاری داراییها و انتشار اوراق را در تأمین منابع بودجه نشان میدهد.
افزایش درآمد مالیاتی بدون فشار بیشتر بر مؤدیان موجود
در اصلاح نظام مالیاتی، افزایش درآمد دولت نباید تنها از طریق افزایش مالیات مؤدیان شناساییشده فعلی انجام شود. بخش قابلتوجهی از ظرفیت مالیاتی کشور به دلیل وجود معافیتها و فعالیتهای اقتصادی پنهان از دست میرود. گسترش پایه مالیاتی و شناسایی فرار مالیاتی میتواند منابع جدیدی برای بودجه فراهم کند بدون آنکه فشار بر حقوقبگیران و مؤدیان شفاف افزایش یابد.
بازنگری معافیتهای مالیاتی؛ ظرفیت پنهان درآمد دولت
یکی از حوزههای قابل بررسی معافیت مالیاتی فعالیتهای کشاورزی است. این معافیت که برای حمایت از تولیدکنندگان و کشاورزان ایجاد شده، در برخی موارد به شرکتهای بزرگ فعال در زنجیره تجارت و فرآوری محصولات کشاورزی نیز اختصاص یافته است.
با بازنگری هدفمند، میتوان حمایت مالیاتی را به تولیدکنندگان واقعی و فعالان خرد محدود کرده و بنگاههای بزرگ را مشمول قواعد عمومی مالیاتدهی کرد.
معافیتهای مناطق آزاد و شرکتهای صادراتی
معافیت مالیاتی در مناطق آزاد به منظور جذب سرمایهگذاری، ایجاد اشتغال و توسعه مناطق کمتر برخوردار است. با این حال، اگر شرکتی صرفاً محل ثبت خود را به منطقه آزاد منتقل کند اما فعالیت اصلی آن خارج از منطقه باشد، هدف معافیت محقق نمیشود.
همچنین، حمایت از صادرات باید به شکل هدفمند صورت گیرد. تفاوت میان صادرات کالاهای دارای ارزش افزوده و صادرات مواد خام باید در سیاست مالیاتی لحاظ شود و مشوقها بیشتر به فعالیتهایی تعلق گیرد که ارزش افزوده و اشتغال بیشتری ایجاد میکنند.
هوشمندسازی نظام مالیاتی برای کاهش فرار مالیاتی
یکی از مهمترین راهکارهای افزایش درآمد مالیاتی، اتصال و یکپارچهسازی اطلاعات اقتصادی است. با اتصال اطلاعات سازمان امور مالیاتی، شبکه بانکی، ثبت شرکتها و سامانه مؤدیان، امکان شناسایی ذینفع واقعی فعالیتهای اقتصادی افزایش مییابد.
این موضوع بهویژه زمانی اهمیت دارد که یک فعالیت اقتصادی در قالب چند پرونده یا شرکت انجام شده تا درآمد واقعی کمتر نشان داده شود. شناسایی مالکیت و ذینفع واقعی به سازمان مالیاتی دید دقیقتری از فعالیتهای اقتصادی افراد و شرکتها میدهد.
تمرکز بر اصناف پردرآمد
بخشهایی مانند پزشکان، طلافروشان و برخی صاحبان مشاغل پردرآمد نیازمند شفافیت جریان مالی هستند. استفاده از حسابهای بانکی افراد دیگر برای تراکنشهای غیررسمی میتواند شناسایی درآمد واقعی را دشوار کند.
اتصال پایانههای فروشگاهی به پرونده مالیاتی، جلوگیری از استفاده نامرتبط از حسابهای بانکی و شناسایی الگوهای غیرعادی تراکنشها میتواند بخشی از شکاف مالیاتی را کاهش دهد.
نقش مالیات در افزایش تابآوری اقتصاد
درآمدهای مالیاتی وابستگی کمتری به عوامل خارجی نسبت به درآمدهای نفتی دارند. افزایش سهم درآمدهای پایدار در بودجه دولت، آن را در برابر کاهش درآمدهای نفتی، تحریمها و نوسانات بازار جهانی مقاومتر میکند.
همچنین کاهش کسری بودجه و وابستگی کمتر به منابع پولی میتواند در کنترل فشارهای تورمی مؤثر باشد. البته خود افزایش مالیات به تنهایی تضمینکننده کاهش تورم نیست و عوامل دیگری مانند کیفیت هزینهکرد دولت، کنترل مخارج و سیاستهای پولی نیز نقش تعیینکننده دارند.
لزوم همراهی اصلاح مالیاتی با اصلاح هزینههای دولت
افزایش درآمد مالیاتی زمانی میتواند به تقویت اقتصاد منجر شود که همزمان هزینههای غیرضروری دولت کنترل و تخصیص منابع شفافتر انجام شود. هدف نباید صرفاً افزایش مالیات باشد بلکه ایجاد نظام مالیاتی عادلانه، هوشمند و گسترده است.
در چنین نظامی، فرار مالیاتی کاهش یافته، معافیتهای غیرهدفمند اصلاح و بار مالیاتی به شکل عادلانهتری میان گروههای اقتصادی توزیع میشود. تحت این شرایط، کاهش وابستگی بودجه به نفت نه تنها منابع مالی دولت را پایدارتر میکند، بلکه تابآوری اقتصاد ایران در برابر شوکهای خارجی را نیز افزایش میدهد.