احتمال بازگشت پدیده النینو نگرانیها درباره تغییر الگوی بارش و افزایش وقوع سیلاب در ایران را بیشتر کرده است. کارشناسان با تأکید بر تفاوت اساسی سیلاب ایران با فاجعه نپال، به ضعف در آبخیزداری و نبود سامانههای هشدار به عنوان عوامل تشدیدکننده خسارات اشاره میکنند.
پس از وقوع سیلاب فاجعهبار در نپال و گزارشهایی درباره احتمال بازگشت النینو، توجهها به تابآوری ایران در مقابل بارشهای شدید و سیلابهای ناگهانی جلب شده است. کارشناسان معتقدند که سیلاب در ایران و نپال مشابه نیست؛ چرا که در نپال، علت اصلی سیلاب، فروریختن و ذوب بخشی از یخچالهای طبیعی در ارتفاعات بود که شرایط جغرافیایی مشابهی در ایران ندارد.
با این وجود، افزایش شدت بارش در ایران میتواند در صورت عدم آمادگی زیرساختهای مدیریت آب، به سیلابهای مخرب منجر شود؛ همانطور که در فروردین ۱۳۹۸ بخشهایی از کشور با سیلاب گسترده مواجه شدند.
تأثیر النینو بر ایران
منوچهر فرجزاده، اقلیمشناس و استاد دانشگاه تربیت مدرس، با اشاره به احتمال وقوع النینو، بیان کرده است که این پدیده میتواند الگوی بارش ایران را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، اثر النینو در مناطق مختلف کشور یکسان نیست و میزان بارشها میتواند متفاوت باشد. بنابراین، نمیتوان به سادگی نتیجه گرفت که کل ایران با افزایش بارندگی مواجه خواهد شد.
بررسی تجربیات سالهای گذشته نشان میدهد که برخی دورههای النینو با افزایش قابل توجه بارشها در ایران همراه بودهاند. در سال ۱۳۹۸ نیز بارشهای سنگین و سیلابهای گسترده بخشهایی از کشور را گرفتار کرد.
سیلاب؛ تهدید یا فرصت برای منابع آب؟
یکی از نکات مهم مورد تأکید کارشناسان این است که بارش شدید لزوماً نباید به تهدید تبدیل شود. محمدرضا فرزانه، رئیس گروه تغییرات اقلیمی پژوهشکده محیطزیست، تأکید کرده است که اجرای اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری میتواند سرعت روانآب را کاهش داده و نفوذ بیشتر آب به زمین را ممکن سازد.
بدین ترتیب، بخشی از آبی که معمولاً به صورت سیلاب از دسترس خارج میشود، میتواند در تغذیه سفرههای زیرزمینی نقش داشته باشد. به بیان دیگر، با زیرساختهای مناسب، بارشهای سنگین میتوانند تبدیل به فرصتی برای افزایش منابع آب کشور شوند.
سامانههای هشدار سریع و مدیریت سیلاب
یکی از راهکارهای کلیدی کاهش تلفات ناشی از سیلاب، استفاده از سامانههای هشدار سریع است. علی بیتالهی، زمینشناس، با اشاره به شناسایی بیشتر مسیرهای سیلابی، گفته است نصب سامانههای هشدار در مناطق پرخطر میتواند امکان پیشبینی وقوع سیلاب را حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه پیش از بحران فراهم کند.
اگرچه این بازه زمانی کوتاه است، اما برای هشدار به مردم، تخلیه مناطق پرخطر و کاهش تلفات جانی اهمیت فراوانی دارد.
اقدامات پیشگیرانه و زیرساختهای مدیریت آب
علاوه بر سامانههای هشدار، کارشناسان مجموعهای از اقدامات سازهای و غیرسازهای را برای کاهش خسارات سیلاب پیشنهاد میکنند. از جمله این اقدامات میتوان به افزایش نفوذ آب در حوزههای آبریز، احداث بندهای کنترل سیلاب، ایجاد مسیرهای انحرافی، لایروبی رودخانهها و جلوگیری از ساختوساز در حریم رودخانهها اشاره کرد.
جابجایی خانههایی که در مسیرهای شناختهشده سیلاب قرار دارند نیز به عنوان راهکاری بلندمدت برای کاهش تلفات انسانی مطرح است.
آمادگی ایران در برابر بارشهای شدید
پاسخ به سؤال درباره آمادگی ایران برای مواجهه با بارشهای شدید تنها به پیشبینیهای هواشناسی محدود نمیشود. حتی اگر میزان بارندگی به دقت پیشبینی شود، نبود زیرساختهای مناسب میتواند شرایط یک بارش شدید را به بحران تبدیل کند.
تجربیات سیلابهای سال ۱۳۹۸ نشان داد که افزایش ناگهانی بارش همراه با ضعف در مدیریت روانآب و ساختوساز در مناطق پرخطر میتواند خسارات سنگینی در پی داشته باشد.
بنابراین، بیش از پیش از پیشبینی النینو، موضوع اصلی برای ایران افزایش تابآوری در برابر بارشهای شدید و آمادهسازی زیرساختها پیش از وقوع بحران است.