افزایش تدریجی عبور محمولههای نفتی از تنگه هرمز این پرسش را مطرح کرده است که آیا ایران هنوز میتواند از این آبراه حیاتی بهعنوان ابزاری برای فشار بر آمریکا و بازار جهانی نفت استفاده کند یا خیر. شواهد نشان میدهد مسیر عبور نفت تغییر کرده اما بازگشت کامل شرایط به قبل از جنگ هنوز محقق نشده است.
با وجود افزایش تدریجی عبور نفتکشها و روشهای جایگزین انتقال محمولهها، تنگه هرمز هنوز به شرایط پیشین بازنگشته است. تغییر عمده در نحوه عبور نفت دیده میشود و امنیت کامل و ثبات سابق به این مسیر حیاتی بازنگشته است.
عبور نفت؛ اما با هزینه بیشتر
دادههای شرکتهای ردیابی کشتیرانی نشان میدهد که در روز جمعه ۴ سپتامبر، حداقل ۱۷ عملیات انتقال نفت به صورت کشتیبهکشتی در دریای عمان انجام شده است. مجموع این محمولهها به حدود ۲۴ میلیون بشکه نفت خام، LNG و LPG رسیده است.
در همین حال، چندین نفتکش با پشتیبانی و اسکورت نیروهای آمریکایی آماده عبور از تنگه هرمز هستند. این وضعیت به معنای بازگشت کامل هرمز به حالت عادی نیست.
بخشی از نفت ابتدا توسط نفتکشهای کوچکتر از محدوده خلیجفارس خارج شده و سپس در دریای عمان به کشتیهای بزرگتر منتقل میشود. مسیر انتقال نفت فعال است اما با افزایش زمان، ریسک و هزینه همراه شده است.
آیا مهمترین اهرم ایران از بین رفته است؟
برخی استدلال میکنند که حضور نظامی آمریکا در منطقه و ایجاد سازوکارهای تازه انتقال نفت توانستهاند تاثیر تهدیدات مرتبط با تنگه هرمز را کاهش دهند. برآوردها نشان میدهد جریان صادرات نفت و فرآوردهها به حدود ۱۵ تا ۱۶ میلیون بشکه در روز رسیده است که نسبت به پایینترین سطح بحران افزایش دارد اما تا شرایط پیش از جنگ فاصله دارد.
تعداد کشتیهای عبوری نیز کمتر از حالت معمول است و خاموش بودن سیستم AIS برخی کشتیها اندازهگیری دقیق را دشوار کرده، اما کاهش محسوس تردد همچنان مشاهده میشود.
بازار نفت هنوز به هرمز حساس است
واکنش قیمت نفت نشان میدهد که بازار همچنان ریسکهای مربوط به تنگه هرمز را جدی میگیرد. با افزایش تنشهای نظامی، نفت برنت در برخی مقاطع به بالای ۹۰ دلار و تا محدوده ۹۷ دلار رسیده است. در عین حال، مسیرهای جایگزین و انتقال کشتیبهکشتی موجب شدهاند بازار با کمبود کامل نفت روبرو نشود.
به بیان دیگر، بحران هرمز از «کاهش عرضه نفت» به «افزایش هزینه انتقال نفت» تغییر ماهیت داده است. هزینههای بیشتر شامل بیمه، انتظار نفتکشها، تغییر نوع کشتی، انتقال کشتیبهکشتی، ازدحام مسیر و نیاز به اسکورت نظامی است که مجموعاً هزینه نهایی انتقال هر بشکه نفت را بالاتر برده است.
۳ سناریو برای آینده هرمز
- سناریوی اول؛ بازگشت تدریجی به مذاکره: اگر صادرات نفت در حد ۱۴ تا ۱۶ میلیون بشکه در روز باقی بماند و آمریکا برای امنیت تنگه همچنان حضور نظامی گسترده داشته باشد، احتمال حرکت تدریجی به سمت مذاکره افزایش مییابد. در این حالت، هزینه امنیت هرمز میتواند عاملی برای کاهش تنشها شود.
- سناریوی دوم؛ تثبیت کنترل آمریکا: اگر اسکورت نفتکشها ادامه یابد و عبور کشتیها به سطوح نزدیک به پیش از جنگ برسد، آمریکا میتواند مدیریت جریان انرژی هرمز را نشان دهد و فشارهای اقتصادی و سیاسی خود علیه ایران را ادامه دهد.
- سناریوی سوم؛ بازگشت بحران به بازار نفت: در صورت افزایش حملات، مینگذاری یا ناامنی در منطقه و کاهش محسوس جریان نفت، بازار بار دیگر ریسک کمبود عرضه را در قیمت نفت لحاظ میکند. هزینه حضور نظامی آمریکا افزایش یافته و مذاکره با ایران ممکن است گزینه اقتصادیتری شود.
اهرم ایران از بین نرفته؛ تغییر شکل داده است
ماجرا نباید صرفاً با این استدلال خلاصه شود که «آمریکا تنگه هرمز را باز کرده و اهرم ایران از بین رفته است». واقعیت پیچیدهتر است؛ نفت همچنان عبور میکند اما شرایط هنوز عادی نیست.
آمریکا بخشی از جریان انرژی را حفظ کرده اما با ترکیبی از حضور نظامی، اسکورت نفتکشها و روشهای پیچیده لجستیکی. اهرم ایران ممکن است از «توان بستن تنگه» به «توان افزایش هزینه و ریسک عبور از تنگه» تغییر کرده باشد.
در نهایت، موفقیت هر طرف بستگی به مدت زمان تداوم این وضعیت اضطراری و هزینه حفظ آن برای آمریکا، ایران و بازار جهانی انرژی دارد.