دولت در حال بررسی یک بسته سیاستی تدریجی برای مدیریت مصرف بنزین است که هدف آن کنترل رشد مصرف و کاهش ناترازی سوخت بدون ایجاد شوک ناگهانی است. این سیاستها شامل اصلاح سهمیهها، ساماندهی کارتهای سوخت و توسعه استفاده از CNG میشود.
میانگین مصرف روزانه بنزین در هشت روز نخست شهریور به بیش از ۱۴۸ میلیون لیتر رسیده است و این میزان بار دیگر چالش فاصله میان مصرف، تولید و توان تأمین پایدار بنزین را برجسته کرده است.
اصلاح بنزین فقط افزایش قیمت نیست
با توجه به حساسیتهای اجتماعی نسبت به افزایش قیمت بنزین، دولت تصمیم دارد از ابزارهای متنوعی برای مدیریت مصرف بهره بگیرد. این ابزارها شامل اصلاح سهمیهها، ساماندهی کارتهای سوخت، شناسایی مصرفهای غیرعادی، توسعه استفاده از CNG، افزایش تعداد خودروهای دوگانهسوز و مقابله با قاچاق است.
رئیسجمهوری بر اجرای تدریجی این سیاستها و پرهیز از تصمیمهای شوکآور تأکید کرده است. یکی از سناریوهای در نظر گرفته شده، افزایش تدریجی نرخ بنزین آزاد همراه با اختصاص اعتبار جبرانی به گروههایی است که خودرو از ابزارهای اصلی کسب درآمد آنها به شمار میآید. جزئیات کامل این طرح هنوز به صورت رسمی اعلام نشده است.
رانندگان حرفهای در اولویت حمایت
رانندگان تاکسی و فعالان سامانههای حملونقل مسافر، از جمله گروههای اصلی هستند که افزایش هزینه سوخت مستقیماً درآمد آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.
مطابق مصوبه هیأت وزیران در آذرماه ۱۴۰۴، سامانهای جهت شناسایی و احراز رانندگان فعال ایجاد شده است. بر اساس این سامانه، رانندگان حقیقی میتوانند برای مصرف بنزین مازاد بر سهمیههای نرخ اول و دوم، اعتبار ریالی معادل تفاوت نرخ بنزین کارت اضطراری جایگاه و نرخ دوم دریافت کنند.
ناوگان تاکسیرانی روزانه حدود ۳.۵ میلیون لیتر بنزین مصرف میکند و در مقابل، مصرف بنزین از کارت جایگاهها به حدود ۳۷ میلیون لیتر در روز میرسد. اجرای سیاست حمایت هدفمند نیازمند سامانهای دقیق است تا بتواند بین رانندگان واقعی، فعالیتهای پارهوقت و مصرفهای غیرمرتبط تمایز قائل شود.
CNG؛ ظرفیت بزرگ استفاده نشده
یکی دیگر از روشهای کاهش مصرف بنزین، افزایش استفاده از گاز طبیعی فشرده (CNG) است. ظرفیت مصرف روزانه CNG در کشور حدود ۴۵ میلیون مترمکعب اعلام شده، ولی بخش قابل توجهی از این ظرفیت همچنان استفاده نشده باقی مانده است.
توسعه خودروهای دوگانهسوز، تبدیل خودروهای بنزینی و افزایش تعداد جایگاههای CNG میتواند به انتقال بخشی از تقاضا از بنزین به گاز طبیعی کمک کند، بهخصوص در مورد تاکسیها، وانتها و خودروهای پرکارکرد.
اما مشکلاتی مانند انگیزه اقتصادی پایین برای بعضی رانندگان، ایجاد صف در برخی جایگاهها، عدم توزیع متوازن جایگاهها، مشکلات تجهیزات و کمبود تولید خودروهای دوگانهسوز از موانع توسعه این سوخت محسوب میشوند.
مقابله با قاچاق بنزین؛ تمرکز بر نقاط اصلی زنجیره
قاچاق سوخت یکی از موضوعات مورد توجه در سیاستهای جدید است، اما کمتر از ۱۰ درصد قاچاق سوخت مربوط به بنزین است و بخش عمده به نفتگاز اختصاص دارد.
برای مقابله مؤثر با قاچاق، لازم است تمرکز بر حلقههای اصلی زنجیره صورت گیرد؛ از مسیر حملونقل و بارنامهها تا الگوهای برداشت از جایگاهها و مصرف خودروها و شبکههای توزیع بزرگ.
اتصال اطلاعات کارتهای سوخت، سامانههای حملونقل، بارنامهها و دادههای جایگاهها به شناسایی الگوهای غیرعادی و مقابله هدفمندتر با قاچاق سازمانیافته کمک خواهد کرد.
صرفهجویی بنزین و تقویت کالابرگ
یکی از محورهای اصلی سیاست جدید دولت، اختصاص منابع حاصل از صرفهجویی بنزین به تقویت کالابرگ است. رئیسجمهوری تاکید دارد که منابع به دست آمده باید صرف حمایت از معیشت مردم شود.
برای تحقق این هدف نیازمند شفافیت است؛ دولت باید نحوه محاسبه صرفهجویی، چارچوب تجمیع منابع و سهم اختصاص یافته به کالابرگ را مشخص کند.
چالشها و چشمانداز اصلاح بنزین
ناترازی بنزین تنها با تغییر سهمیه یا افزایش نرخ برطرف نمیشود. اقدامات همزمانی مثل نوسازی خودروهای فرسوده، توسعه حملونقل عمومی، افزایش بهرهبرداری از CNG، حمایت هدفمند از رانندگان حرفهای و مقابله با قاچاق ضرورت دارد.
مهمتر از همه، اعتماد عمومی برای اجرای موفقیتآمیز اصلاحات حیاتی است. اگر مردم در مورد زمان اجرا، نحوه محاسبه سهمیهها، گروههای مشمول حمایت و نحوه مصرف منابع حاصل از صرفهجویی اطلاع کافی نداشته باشند، حتی سیاستهای تدریجی نیز ممکن است به عنوان شوک جدید تلقی شود.