چشمانداز بارشهای پاییز و نیمه اول زمستان امسال حاکی از بهبود بارشها در بخشهای وسیعی از کشور، بهویژه مناطق غربی و جنوبغربی است. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که بارشهای شدید و رگباری میتواند خطر وقوع سیلابهای ناگهانی را افزایش دهد.
در حالی که ایران طی سالهای اخیر با خشکسالیهای پیدرپی مواجه بوده، آخرین ارزیابیهای اقلیمی از احتمال افزایش بارش در پاییز و نیمه نخست زمستان خبر میدهد. اما افزایش میانگین بارش به معنای بارندگی یکنواخت در سراسر کشور نیست و وقوع بارشهای شدید و کوتاهمدت میتواند برخی مناطق را در معرض سیلاب قرار دهد.
احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال در غرب کشور
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، با تأکید بر احتمالی بودن پیشبینیهای فصلی اعلام کرده است که در اغلب مناطق کشور، به ویژه غرب و جنوبغرب، بارشها در محدوده نرمال و در برخی مناطق حتی بیش از نرمال خواهد بود. بر اساس این ارزیابی، احتمال تحقق بارش در محدوده نرمال تا بیش از نرمال حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد برآورد شده است.
با این حال، شرایط در تمام مناطق کشور یکسان نخواهد بود و احتمال کمبارشی در بخشهایی از نیمه شمالی و فلات مرکزی وجود دارد، هرچند احتمال این وضعیت در پاییز پیشرو پایین ارزیابی شده است.
زاگرس در کانون بارشهای پاییزی
اگر الگوهای پیشبینیشده تحقق یابند، استانهای ایلام، کرمانشاه، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و بخشهایی از خوزستان بیشترین تأثیر از افزایش انتقال رطوبت را خواهند داشت. موقعیت جغرافیایی رشتهکوه زاگرس در این زمینه اهمیت زیادی دارد.
انتقال رطوبت از اقیانوس هند، دریای سرخ و مناطق جنوبی شبهجزیره عربستان به سمت ایران هنگام برخورد با دامنههای غربی زاگرس باعث صعود هوا، کاهش دما و تراکم رطوبت شده و زمینهساز بارش میشود. به همین دلیل، دامنههای غربی زاگرس معمولاً بارش بیشتری نسبت به مناطق شرقی این رشتهکوه دریافت میکنند.
افزایش دما؛ برف کمتر و روانآب بیشتر
یکی از نکات مهم در چشمانداز اقلیمی ماههای آینده، احتمال بالاتر بودن دمای هوا نسبت به میانگین بلندمدت است. دمای بالاتر میتواند در صورت بارش، سهم باران نسبت به برف را افزایش دهد و خط برف به ارتفاعات بالاتری منتقل شود.
در این شرایط، بخش بیشتری از بارش به شکل مستقیم وارد رودخانهها و حوضههای آبریز میشود که میتواند میزان روانآب را افزایش داده و در صورت بارش شدید، ریسک سیلاب را بالا ببرد.
علاوه بر این، افزایش دما موجب افزایش تبخیر میشود و اگر بارشها کمتر از حد انتظار باشد، میتواند آثار خشکسالی را تشدید کند.
چرایی افزایش احتمال سیلاب ناگهانی
کارشناسان معتقدند تغییر اقلیم و افزایش دمای زمین همراه با دخالتهای انسانی، زمینه وقوع رخدادهای حدی مانند سیلاب را تقویت کرده است. خشک شدن دریاچهها، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک، چرای بیش از حد دام و ساختوساز در حریم رودخانهها و مناطق کوهستانی، ظرفیت طبیعی زمین برای جذب آب را کاهش داده است.
در چنین شرایطی، اگر بارش شدید و کوتاهمدت رخ دهد، آب فرصت نفوذ به خاک را نداشته و حجم زیادی روانآب ایجاد میشود. همچنین محدود شدن مسیر طبیعی رودخانهها به واسطه ساخت جاده، پل و سایر سازهها میتواند جریان آب را مسدود و خسارت سیلاب را افزایش دهد.
اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خسارت سیلاب
- شناسایی نقاط حادثهخیز
- لایروبی رودخانهها
- رفع موانع مسیر آب
- اصلاح پلها و جادههای مشکلساز
- اجرای طرحهای آبخیزداری در مناطق کوهپایهای و روستاهای دارای سابقه سیلاب
اجرای این اقدامها میتواند سرعت حرکت آب از ارتفاعات به مناطق پاییندست را کاهش داده و شدت خسارت سیلاب را کم کند. تجربه سیلاب سال ۱۳۹۸ در گلستان نشان داده است که محدود شدن مسیرهای طبیعی رودخانه پیامدهای سیلاب را تشدید میکند.
فصل پاییز؛ فرصتی برای کشاورزی
افزایش احتمالی بارشها میتواند برای کشاورزی خبر خوبی باشد و شرایط رطوبتی در بسیاری از مناطق کشور برای کشت پاییزه مناسبتر گردد. با وجود این، کارشناسان تأکید دارند که پیشبینی فصلی زمان دقیق شروع بارندگی را مشخص نمیکند و زمان مناسب کشت در مناطق مختلف متفاوت است.
کشاورزان باید تصمیمگیری را براساس شرایط اقلیمی منطقه، نوع محصول و پیشبینیهای کوتاهمدت و هفتگی انجام دهند.
خوشبینی با احتیاط نسبت به پاییز پربارش
شرایط اقیانوسی مانند النینو میتوانند زمینه مساعدتری برای انتقال رطوبت به ایران فراهم کنند؛ بسیاری از سالهای پربارش کشور نیز با حضور النینو همراه بودهاند. با این حال، پیشبینی فصلی صرفاً چشماندازی احتمالی است و قادر به تعیین زمان و شدت دقیق سیلاب چند ماه پیش نیست.
بنابراین، احتمال بارش مناسب پاییز نباید به معنای منتفی شدن خشکسالی یا خطر سیلاب تلقی شود. حتی در سالهای با میانگین بارندگی مطلوب، بارشهای رگباری و شدید میتوانند موجب وقوع سیلاب ناگهانی شوند.
هشدار نهایی برای پاییز پیشرو
پاییز و نیمه اول زمستان امسال میتواند فرصت مناسبی برای منابع آبی، کشاورزی و تغذیه سفرههای زیرزمینی ایجاد کند؛ اما بهرهگیری از این فرصت منوط به آمادگی در برابر رخدادهای حدی است.
کارشناسان تأکید دارند که نمیتوان زمان دقیق سیلاب را از ماهها پیش تعیین کرد، اما میتوان نقاط آسیبپذیر را شناسایی و برای شرایط بارش شدید آماده شد. همچنین ستادهای مدیریت بحران، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و دستگاههای مسئول منابع طبیعی و آبخیزداری باید پیش از بارشهای پاییزی، نقاط پرخطر و مسیرهای طبیعی عبور آب را بررسی و موانع را برطرف کنند.