در سرشماری نفوس و مسکن ۱۴۰۵ فقط پنج درصد خانوارها مشمول مراجعه حضوری می‌شوند و سایر اطلاعات از داده‌های ثبتی جمع‌آوری خواهد شد؛ افرادی هم که پیامک دریافت می‌کنند، باید اطلاعات خود را در سامانه «دولت من» تکمیل یا تأیید کنند.
نزدیک‌ترین تجربه مردم از سرشماری همان رقم جمعیت است. رئیس مرکز آمار چند هفته پیش جمعیت کشور را حدود ۸۷ میلیون نفر برآورد کرد و گفت: نزدیک به زمان سرشماری معمولاً آمار قطعی اعلام نمی‌شود. ۸۷ میلیون فعلاً برآورد است و شمارش واقعی نیست؛ سرشماری برای همین انجام می‌شود، و هدفش خیلی فراتر از یک عدد است.
چرا می‌شماریم؟ سرشماری فقط شمارش نیست و ساختار جمعیت، اشتغال، سواد، شرایط سکونت و نوع مسکن را هم می‌سنجد. خروجی‌اش مبنای سیاست‌گذاری دستگاه‌های اجرایی است.
به زبان ساده، تقریباً هر نسبت اقتصادی روی جمعیت سوار است: درآمد سرانه، سهم هر استان از بودجه، نرخ بیکاری، تقاضای مسکن، فشار سالمندی بر بیمه و بازنشستگی. اگر شمارش غلط باشد، این نسبت‌ها هم غلط می‌شوند.
دفعه قبل چه شد؟ سرشماری عمومی نفوس و مسکن در ایران از سال ۱۳۳۵ به‌صورت دوره‌ای انجام شده و سرشماری سال ۱۳۹۵ آخرین دوره پیش از طرح جدید بوده است.
در روش سنتی، آمارگیران با مراجعه حضوری به خانوارها، اطلاعات موردنیاز را جمع‌آوری می‌کردند؛ اطلاعاتی که پس از ثبت، بررسی و پردازش، مبنای انتشار آمار‌های رسمی قرار می‌گرفت. اجرای این فرایند در سطح کشور به نیروی انسانی گسترده، تجهیزات و زمان قابل‌توجهی نیاز داشت.
در ۱۳۹۵، برای نخستین بار مرحله اینترنتی اجرا شد و بعد آمارگیران از ۲۵ مهر تا ۲۵ آبان به منازل مراجعه کردند. نتیجه را رئیس وقت مرکز آمار در نشست خبری ۲۳ اسفند ۱۳۹۵ اعلام کرد: جمعیت کشور ۷۹ میلیون و ۹۲۶ هزار و ۲۷۰ نفر!
قرار است به کجا برسیم؟ هدف سرشماری در ایران و دیگر کشورها، صرفاً شمارش جمعیت نیست؛ بلکه فراهم کردن اطلاعاتی است که دولت‌ها و برنامه‌ریزان برای شناخت وضعیت موجود و تصمیم‌گیری درباره آینده به آن نیاز دارند.
آمار جمعیت، خانوارها و وضعیت مسکن می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی برای توسعه زیرساخت‌ها، برآورد نیاز به مسکن و خدمات عمومی، تعیین اولویت‌های سرمایه‌گذاری و توزیع منابع متناسب با نیاز مناطق مختلف باشد. برای مثال، شناخت دقیق‌تر پراکندگی جمعیت کمک می‌کند مشخص شود کدام مناطق به مدرسه، مرکز درمانی، حمل‌ونقل یا زیرساخت‌های بیشتری نیاز دارند.
در این دوره از سرشماری، هدف علاوه بر به‌روزرسانی اطلاعات جمعیتی و سکونتی، حرکت به سمت نظام آماری ثبتی‌مبنا و پیوند دادن آمار با نظام برنامه‌ریزی کشور است.
غلامرضا گودرزی – رئیس مرکز آمار ایران – گفته که این طرح می‌تواند زمینه تولید آمار‌های به‌روزتر و کاربردی‌تر را فراهم کند؛ به‌گونه‌ای که به‌جای اتکا به اطلاعاتی که در فاصله‌های طولانی گردآوری می‌شوند، امکان استفاده از داده‌های تازه‌تر برای تصمیم‌گیری وجود داشته باشد. بر این اساس، سرشماری امسال را می‌توان گامی در جهت تبدیل داده‌های پراکنده دستگاه‌های اجرایی به تصویری منسجم‌تر از وضعیت کشور دانست؛ تصویری که در صورت برخورداری از اطلاعات دقیق و به‌روز، می‌تواند برنامه‌ریزی اقتصادی و تخصیص منابع عمومی را به نیاز‌های واقعی جامعه نزدیک‌تر کند.
همچنین طبق آنچه سید حمید پورمحمدی – رئیس سازمان برنامه و بودجه – عنوان کرده، روش ثبتی مبنا هزینه‌ها را ۹۰ درصد کم کرده و دقت داده‌ها هم بالاتر رفته است.
در سرشماری ۱۴۰۵، روش ثبتی‌مبنا جایگزین مراجعه گسترده به خانوارها به‌عنوان شیوه اصلی گردآوری اطلاعات شده است. در این روش، اطلاعات موجود در سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی جمع‌آوری و با یکدیگر تطبیق داده می‌شوند تا داده‌های موردنیاز از منابع موجود استخراج و مغایرت‌ها شناسایی شوند. در مواردی که اطلاعات ناقص باشد یا نیاز به بررسی بیشتری وجود داشته باشد، مراجعه میدانی برای تکمیل و راستی‌آزمایی اطلاعات انجام می‌شود.
مراجعه حضوری به ۵ درصد خانوارها؛ راستی‌آزمایی اطلاعات ۲۰ درصد افراد
در سرشماری نفوس و مسکن ۱۴۰۵، مراجعه حضوری به همه خانوارها انجام نمی‌شود و تنها بخشی از خانوارها برای تکمیل اطلاعات بررسی خواهند شد.
به گفته رئیس مرکز آمار ایران، این مراجعه حدود پنج درصد خانوارها را دربرمی‌گیرد.
رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز این بخش از عملیات را معادل حدود ۲۰ درصد افراد عنوان کرده است. به این ترتیب، دو رقم اعلام‌شده به دو مبنای متفاوت اشاره دارند؛ پنج درصد از خانوارها و حدود ۲۰ درصد از افراد ساکن در آنها.
در کنار مراجعه میدانی، مرحله راستی‌آزمایی اطلاعات نیز از طریق پیامک انجام می‌شود.
رئیس مرکز آمار ایران اعلام کرده افرادی که اطلاعات آنها نیازمند اصلاح یا تأیید است، پیامکی دریافت می‌کنند و باید برای تکمیل یا راستی‌آزمایی اطلاعات خود به سامانه «دولت من» مراجعه کنند.
به گفته او، این اقدام برای همه مردم ضروری نیست و تنها افرادی که پیامک دریافت می‌کنند، باید اطلاعات خود را بررسی و تأیید کنند.
گودرزی همچنین پیش از آغاز مرحله میدانی اعلام کرد که هزینه‌های اجرای سرشماری ۱۴۰۵ تاکنون بیش از ۹۰ درصد نسبت به آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۵ کاهش یافته است.
وی افزایش دقت اطلاعات و استفاده از فناوری‌های نوین را نیز از دستاورد‌های مورد انتظار این دوره عنوان کرده است.
این کاهش هزینه، در صورت تحقق در مقیاس اعلام‌شده، یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های اجرایی سرشماری جدید با دوره گذشته خواهد بود. وقتی بخشی از اطلاعات از سامانه‌های موجود استخراج می‌شود، نیاز به مراجعه گسترده، جمع‌آوری دوباره داده‌ها و پردازش اطلاعات به شیوه‌های سنتی کاهش می‌یابد. به بیان ساده، قرار نیست برای به دست آوردن هر داده، لزوماً یک بار دیگر آن را از خانوار پرسید؛ بلکه ابتدا بررسی می‌شود چه اطلاعاتی از قبل وجود دارد و چه بخش‌هایی نیازمند تکمیل است.
بااین‌حال، رقم کاهش بیش از ۹۰ درصدی در حال حاضر، اظهارنظر رئیس مرکز آمار ایران درباره هزینه‌های اجرای طرح است. برای ارزیابی کامل این ادعا، باید مشخص شود مقایسه هزینه‌ها بر چه مبنایی انجام شده، چه اقلامی را دربرمی‌گیرد و هزینه نهایی اجرای سرشماری جدید پس از پایان عملیات چقدر خواهد بود. همچنین صرفه‌جویی مالی به‌تنهایی برای قضاوت درباره موفقیت سرشماری کافی نیست؛ کیفیت داده‌ها، پوشش جمعیت، میزان خطا و امکان استفاده از نتایج نیز باید بررسی شوند.
عدد ۷۹.۹ میلیون نفر که از سرشماری سال ۱۳۹۵ در ذهن بسیاری از مردم مانده، تصویری کلی از اندازه جمعیت کشور ارائه می‌دهد؛ اما برای سیاست‌گذاری اقتصادی، دانستن تعداد کل جمعیت به‌تنهایی کافی نیست. دو کشور یا دو شهر با جمعیت یکسان ممکن است به دلیل تفاوت در تعداد خانوارها، ساختار سنی، محل سکونت و وضعیت مسکن، نیاز‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند.
برای مثال، افزایش تعداد خانوارها لزوماً هم‌پای افزایش جمعیت اتفاق نمی‌افتد. اگر جمعیت یک منطقه ثابت بماند، اما تعداد خانوارها افزایش پیدا کند، نیاز آن منطقه به واحد‌های مسکونی مستقل، خدمات شهری و زیرساخت‌های مرتبط ممکن است بیشتر شود. به همین دلیل، سیاست‌گذار مسکن فقط به این پرسش نیاز ندارد که چند نفر در کشور زندگی می‌کنند؛ بلکه باید بداند چند خانوار وجود دارد، در کجا زندگی می‌کنند و وضعیت واحد‌های مسکونی چگونه است.
این اطلاعات در کنار سایر آمار‌های اقتصادی می‌تواند به برآورد نیاز‌های مناطق مختلف کمک کند. برای نمونه، برنامه‌ریزی درباره توسعه شبکه حمل‌ونقل، مدرسه، مرکز درمانی یا زیرساخت‌های شهری زمانی واقع‌بینانه‌تر خواهد بود که محل استقرار جمعیت و روند تغییرات خانوارها به‌درستی شناخته شده باشد. در غیر این صورت، امکان دارد منابع در مناطقی هزینه شوند که نیاز کمتری دارند، درحالی‌که برخی مناطق با کمبود خدمات روبه‌رو بمانند.
سرشماری چه کمکی به اقتصاد کلان می‌کند؟
اهمیت سرشماری برای اقتصاد کلان از جایی شروع می‌شود که تصمیم‌گیری درباره اقتصاد، به شناخت اندازه و ترکیب جمعیت وابسته است. دولت برای برنامه‌ریزی بودجه، توسعه زیرساخت‌ها، سیاست‌گذاری مسکن و برآورد نیاز‌های خدمات عمومی، به اطلاعاتی فراتر از شاخص‌های کلی اقتصادی نیاز دارد. آمار‌های جمعیتی و مکانی به سیاست‌گذار نشان می‌دهند تقاضا برای این خدمات در چه مناطقی متمرکز است و چه تغییراتی در حال رخ دادن است.
در حوزه مسکن، برای مثال، آمار تعداد خانوارها و واحد‌های مسکونی می‌تواند به شناخت بهتر نسبت میان نیاز خانوارها و موجودی مسکن کمک کند. بااین‌حال، تعداد واحد‌های مسکونی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مسکن تا چه اندازه در دسترس خانوارهاست؛ برای تحلیل این مسئله باید اطلاعات دیگری مانند قیمت، درآمد، مالکیت، اجاره‌نشینی و توان مالی خانوارها نیز بررسی شود. سرشماری می‌تواند بخشی از اطلاعات پایه این تحلیل را فراهم کند، اما جایگزین همه آمار‌های تخصصی بازار مسکن نیست.
در حوزه اشتغال نیز شناخت محل زندگی و ترکیب جمعیت می‌تواند به برنامه‌ریزی منطقه‌ای کمک کند. توزیع جمعیت در سن کار، جابه‌جایی‌های جمعیتی و تمرکز خانوارها در مناطق مختلف، در کنار اطلاعات بازار کار، تصویری روشن‌تر از نیاز‌های منطقه‌ای ارائه می‌دهد. به همین ترتیب، در حوزه آموزش، سلامت و خدمات عمومی، آمار جمعیتی می‌تواند مبنایی برای تخمین تقاضا و تعیین اولویت‌های سرمایه‌گذاری باشد.
از این منظر، سرشماری صرفاً یک پروژه آماری نیست؛ بخشی از زیرساخت اطلاعاتی تصمیم‌گیری اقتصادی است. اگر داده‌ها دقیق و قابل اتکا باشند، امکان برنامه‌ریزی مبتنی بر نیاز واقعی بیشتر می‌شود. اگر اطلاعات ناقص یا نادرست باشند، حتی تصمیم‌هایی که با هدف تخصیص بهینه منابع گرفته می‌شوند، ممکن است به نتیجه مطلوب نرسند.
چرا فاصله میان دو سرشماری اهمیت دارد؟
سرشماری پیشین در سال ۱۳۹۵ انجام شد و سرشماری جدید در سال ۱۴۰۵ به اجرا درآمده است. در فاصله این دو دوره، تغییرات جمعیتی و جابه‌جایی‌های مکانی می‌توانند تصویر پیشین از کشور را دستخوش تغییر کنند. هرچه اطلاعات پایه دیرتر به‌روزرسانی شود، احتمال آنکه برخی تصمیم‌ها بر مبنای تصویری قدیمی از جمعیت و محل سکونت گرفته شوند، بیشتر می‌شود.
روش ثبتی‌مبنا این امکان را ایجاد می‌کند که نظام آماری کشور کمتر به اجرای عملیات گسترده و پرهزینه در فاصله‌های زمانی طولانی وابسته باشد. البته امکان به‌روزرسانی مستمر داده‌ها به این معنا نیست که کیفیت و پوشش آنها خودبه‌خود تضمین می‌شود. این موضوع به میزان به‌روز بودن سامانه‌ها، همکاری دستگاه‌های اجرایی، کیفیت اطلاعات ثبت‌شده و توان مرکز آمار در شناسایی و رفع مغایرت‌ها بستگی دارد.
به همین دلیل، یکی از معیار‌های مهم ارزیابی سرشماری جدید این خواهد بود که اطلاعات به‌دست‌آمده تا چه اندازه با واقعیت جمعیتی و مکانی کشور تطبیق دارد و آیا زیرساخت لازم برای به‌روزرسانی قابل اتکای این اطلاعات در سال‌های آینده فراهم می‌شود یا نه.
نقطه حساس سرشماری جدید؛ کیفیت داده‌های موجود
روش ثبتی‌مبنا یک مزیت مهم دارد؛ برای تولید آمار، از اطلاعاتی استفاده می‌کند که پیش‌تر در سامانه‌های مختلف ثبت شده‌اند. اما همین ویژگی، یک پرسش اساسی نیز ایجاد می‌کند؛ اگر اطلاعات اولیه ناقص یا اشتباه باشند، چگونه می‌توان از صحت نتیجه نهایی اطمینان پیدا کرد؟
برای مثال، تطبیق اطلاعات هویتی افراد با نشانی محل سکونت آنها اهمیت زیادی دارد. ثبت بودن یک فرد در یک سامانه، لزوماً به این معنا نیست که نشانی ثبت‌شده، محل سکونت فعلی اوست. همچنین ممکن است میان اطلاعات ثبت‌شده در سامانه‌های مختلف مغایرت وجود داشته باشد یا اطلاعات برخی افراد و خانوارها به‌طور کامل در دسترس نباشد.
در چنین شرایطی، صرف وجود چند پایگاه اطلاعاتی برای تولید آمار دقیق کافی نیست. داده‌ها باید با یکدیگر تطبیق داده شوند، مغایرت‌ها شناسایی شوند و در موارد لازم، اطلاعات از طریق مراجعه میدانی تکمیل یا راستی‌آزمایی شود. محدود کردن مراجعه حضوری به موارد ضروری می‌تواند هزینه را کاهش دهد، اما میزان موفقیت این رویکرد به کیفیت فرایند شناسایی موارد ناقص و نحوه رسیدگی به آنها وابسته است.
از همین رو، ارزیابی نهایی سرشماری ۱۴۰۵ باید علاوه بر هزینه، به پوشش جمعیت، میزان خطا و کیفیت تطبیق اطلاعات نیز توجه کند. کاهش هزینه زمانی به یک دستاورد پایدار تبدیل می‌شود که به کاهش کیفیت داده‌ها منجر نشود و اطلاعات تولیدشده همچنان برای تصمیم‌گیری‌های مهم قابل استفاده باشد.
نتیجه سرشماری چه زمانی مشخص می‌شود؟
بر اساس اعلام رئیس مرکز آمار ایران، برنامه‌ریزی شده است سرشماری ۱۴۰۵ در اسفندماه به پایان برسد و نتایج اولیه آن اعلام شود. این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا پس از تکمیل گردآوری اطلاعات، باید داده‌ها بررسی و پردازش شوند تا امکان ارائه تصویری قابل اتکا از وضعیت جمعیت و مسکن کشور فراهم شود.
با این‌حال، اعلام نتایج اولیه را نباید با پایان ارزیابی کیفیت سرشماری یکسان دانست. برای قضاوت درباره میزان موفقیت روش جدید، علاوه بر انتشار نتایج، باید اطلاعاتی درباره کیفیت داده‌ها، میزان پوشش، روش‌های کنترل خطا و مبنای مقایسه هزینه‌ها نیز در دسترس باشد.
سرشماری جدید در نهایت با دو پرسش مهم سنجیده خواهد شد؛ نخست اینکه آیا تغییر روش توانسته هزینه اجرای طرح را به میزان اعلام‌شده کاهش دهد؟ دوم اینکه آیا این کاهش هزینه با حفظ یا افزایش کیفیت اطلاعات همراه بوده است؟ پاسخ به این دو پرسش مشخص می‌کند که روش ثبتی‌مبنا تا چه اندازه توانسته است نظام آماری کشور را کارآمدتر کند.