به نقل از خبرگزاری ایمنا، انتشار خبر فوت یک کارشناس آزمایشگاهی در روسیه و مطرح شدن احتمال ارتباط این حادثه با طاعون ریوی، بار دیگر توجه افکار عمومی را به یکی از بیماری‌های عفونی شناخته‌شده در تاریخ معطوف کرده است؛ بیماری که نام آن با همه‌گیری‌های مرگبار گذشته گره خورده و هرگونه گزارش درباره احتمال بروز آن، می‌تواند نگرانی‌هایی درباره سلامت عمومی و خطر شیوع گسترده ایجاد کند. بااین‌حال، ارزیابی چنین اخباری مستلزم تفکیک دقیق میان موارد مشکوک، تشخیص‌های تأییدشده و احتمال انتقال بیماری به دیگران است.
طاعون یک بیماری عفونی با منشأ باکتریایی است که عامل ایجاد آن باکتری یرسینیا پستیس است و به طور معمول در چرخه طبیعی جوندگان و کک‌های آلوده گردش می‌کند. این بیماری می‌تواند به شکل‌های مختلفی از جمله طاعون بوبونیک، طاعون خونی و طاعون ریوی بروز پیدا کند. اگرچه طاعون همچنان در برخی مناطق جهان وجود دارد، پیشرفت روش‌های تشخیصی و درمانی، به‌ویژه دسترسی به آنتی‌بیوتیک‌ها، امکان درمان مؤثر آن را در صورت تشخیص به‌موقع فراهم کرده است.
با وجود این، طاعون ریوی به دلیل درگیری مستقیم دستگاه تنفسی، از جدی‌ترین شکل‌های این بیماری به شمار می‌رود و در صورت تأخیر در تشخیص و درمان می‌تواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد. این شکل از طاعون، برخلاف نوع بوبونیک، قابلیت انتقال از انسان به انسان را از طریق ذرات تنفسی دارد، هرچند شناخت مسیرهای انتقال، شناسایی افراد در تماس نزدیک، رعایت اصول بهداشتی و آغاز سریع درمان، نقش مهمی در مهار بیماری ایفا می‌کنند و از همین رو، بررسی هر گزارش مشکوک باید بر پایه شواهد آزمایشگاهی و ارزیابی‌های معتبر بهداشتی صورت گیرد.
در همین زمینه، آمیتیس رمضانی، رئیس انجمن متخصصان عفونی کشور، در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا به بررسی ابعاد مختلف خبر مطرح‌شده درباره مورد مشکوک در روسیه، شیوه‌های انتقال طاعون، تفاوت‌های آن با بیماری کووید ۱۹ و احتمال گسترش بیماری پرداخته است و آنچه در این گفت‌وگو اهمیت دارد، ضرورت پرهیز از قضاوت زودهنگام درباره یک مورد تأییدنشده و توجه هم‌زمان به واقعیت‌های علمی، وضعیت بررسی‌های بهداشتی و نقش تشخیص و درمان به‌موقع در کنترل بیماری است.
طاعون ریوی؛ از نگرانی درباره شیوع تا واقعیت‌های علمی
آمیتیس رمضانی، استاد بیماری‌های عفونی و رئیس انجمن متخصصان عفونی کشور در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه حدود سه هفته پیش، این خبر مطرح شده بود که یک مورد درگیری ریوی مشکوک به طاعون در یکی از کارشناسانی که در آزمایشگاهی در روسیه کار می‌کرده، وجود داشته و در نهایت منجر به فوت آن فرد شده است، اظهار کرد: از آنجا که نگرانی‌هایی درباره ارتباط این موضوع با طاعون و احتمال ابتلا به طاعون ریوی وجود داشت، تمام افرادی که با این فرد در تماس بودند، بررسی و آزمایش شدند.
وی با بیان اینکه پس از آن، طبق اطلاعاتی که وجود دارد و سازمان بهداشت جهانی نیز در حال پیگیری و رصد این موضوع است، مورد فوتی دیگری گزارش نشده و مورد جدیدی هم به موارد قبلی اضافه نشده است، افزود: صحبت‌های مسئولان مربوطه و سازمان بهداشت جهانی نیز بر همین اساس است و بررسی‌هایی درباره درگیری ریوی انجام شده، اما هنوز علت آن به‌طور قطعی مشخص نشده است و در واقع، هنوز ثابت نشده است که علت فوت آن فرد چه بوده است.
رئیس انجمن متخصصان عفونی کشور با بیان اینکه این اتفاق در آزمایشگاهی رخ داده است که کارشناسان با یک نمونه بیولوژیک کار می‌کردند که آن نمونه مربوط به باکتری است که بیماری طاعون ایجاد می‌کند، تصریح کرد: این بیماری در کشورهای مختلف وجود دارد و بیماری جدیدی نیست. طاعون از سال‌ها قبل وجود داشته و همان بیماری است که در دوران به‌اصطلاح قرون وسطی، مرگ‌ومیر زیادی ایجاد می‌کرد و بعدها کنترل شد، مسیر انتقال آن مشخص شده است و به این دلیل که بیماری باکتریایی است، درمان دارد، آنتی‌بیوتیک برای آن تجویز می‌شود و قابل‌کنترل است.
منشأ بیماری طاعون چیست و چگونه منتقل می‌شود؟
رمضانی با بیان اینکه این بیماری هنوز در بعضی از مناطق وجود دارد، ادامه داد: علت آن هم این است که طاعون بیماری است که مخزن دارد؛ یعنی از طریق مخزنی که جوندگان هستند، منتقل می‌شود. جوندگانی مانند موش، موش خرما و موش صحرایی از جمله این موارد هستند و در واقع، مخزن این بیماری جوندگان هستند. در این چرخه، کک که یک ناقل است، وارد عمل می‌شود و انتقال بیماری را ایجاد می‌کند؛ یعنی کک موش را می‌گزد و آلوده می‌شود و یکی از شایع‌ترین راه‌های انتقال بیماری به انسان نیز همین مسیر است و در این شرایط، فرد به طاعون مبتلا می‌شود. این شکل، مسیر اصلی و یکی از شایع‌ترین راه‌های انتقال بیماری است.
وی با بیان اینکه البته انتقال بیماری فقط به این صورت نیست و مسیری که بیان شد، یکی از راه‌های انتقال طاعون است، ادامه داد: نوعی از طاعون وجود دارد که غدد لنفاوی بدن را درگیر می‌کند و به آن طاعون بوبونیک گفته می‌شود. در این نوع، غدد لنفاوی بدن درگیر می‌شوند. اگر درمان با آنتی‌بیوتیک شروع شود، فرد بهبود پیدا می‌کند، اما اگر درمان آغاز نشود، بیماری به‌تدریج پیشرفت می‌کند و وارد خون می‌شود و در مرحله بعد، اگر بیماری همچنان درمان نشود، ممکن است ریه را درگیر کند. در شکل ریوی بیماری، اگر تشخیص به‌موقع انجام نشود و درمان آغاز نشود، این وضعیت می‌تواند باعث فوت فرد شود.
رئیس انجمن متخصصان عفونی کشور با بیان اینکه یکی از راه‌های انتقال بیماری این است که فرد در اثر گزش کک آلوده شود و برای مثال، کک آلوده‌ای که از جوندگان گرفته شده است، می‌تواند بیماری را منتقل کند، گفت: همچنین ممکن است آلودگی از طریق خراش‌های دست وارد بدن شود و بیماری ایجاد کند، اما نکته اصلی این است که بیماری تا زمانی که شکل ریوی پیدا نکرده باشد، مسری نیست و در شکل ریوی، ترشحات تنفسی، سرفه و مواردی از این قبیل می‌توانند باعث ابتلای افراد شوند.
از طاعون تا کرونا؛ آیا خطر تکرار یک همه‌گیری جهانی وجود دارد؟
رمضانی افزود: اگر بخواهیم این بیماری را با کرونا مقایسه کنیم، باید توجه داشته باشیم که بیماری که مخزن دارد، با بیماری‌های ویروسی کرونا که مسیر انتقال آن‌ها از طریق انسان است، تفاوت دارد. ویروس‌های کرونا به‌راحتی از انسان به انسان منتقل می‌شوند و انتقال انسان‌به‌انسان دارند، اما طاعون بیماری نیست که مانند برخی بیماری‌های ویروسی تنفسی، فرد بتواند با یک تماس کوتاه‌مدت، فرد دیگری را به‌راحتی به آن مبتلا کند و برای انتقال آن، حضور و تماس نزدیک‌تری لازم است؛ یعنی فرد باید در تماس نزدیک با یک فرد مبتلا باشد تا احتمال انتقال بیماری به او وجود داشته باشد.
وی با بیان اینکه نکته دوم این است که طاعون مخزن دارد و به همین دلیل، مخزن بیماری اهمیت زیادی دارد و از نظر بهداشتی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد، تصریح کرد: البته ممکن است فردی با یک مورد طاعون ریوی در تماس باشد و مبتلا شود، اما بیماری او تشخیص داده نشود. در چنین شرایطی، احتمال دارد تعداد محدودی از افرادی که در تماس نزدیک با او هستند نیز مبتلا شوند؛ بااین‌حال، این وضعیت قابل‌مقایسه با کرونا و مسائلی که در مورد کرونا تجربه کردیم، نیست.
رئیس انجمن متخصصان عفونی کشور ادامه داد: مسئله اصلی این است که مورد اولیه در روسیه، یک مورد قطعی و ثابت‌شده نیست و از طرف دیگر، چون این بیماری مخزن و ناقل دارد، انتقال آن بیشتر از طریق همین مخازن و ناقل‌ها صورت می‌گیرد، بنابراین نمی‌توان شرایط آن را با وضعیتی که در کرونا وجود داشت و در آن افراد مبتلا می‌توانستند بیماری را به اطرافیان و افراد نزدیک خود منتقل کنند، یکسان دانست.
چقدر جای نگرانی وجود دارد؟
رمضانی گفت: این اتفاق در یک منطقه بسیار محدود و خاص رخ داده و موضوع مربوط به روسیه بوده است. مسئله به شکلی نبوده که بخواهد در کل آن کشور فراگیر شود یا هر کسی که برای سفر به آنجا رفته است، در معرض ابتلا قرار بگیرد و این موضوع محدود به همان منطقه بوده است. سازمان بهداشت جهانی نیز در حال بررسی این موضوع است و تا این لحظه، مورد قطعی دیگری گزارش نشده است. اگر موردی از این بیماری وجود داشته باشد، موارد اطراف آن نیز بررسی می‌شوند و در درجه نخست، خود کشور مربوطه باید بیماری را کنترل کند.
وی اضافه کرد: در واقع در درجه نخست، افرادی که با فرد بیمار در تماس بوده‌اند، قرنطینه و ایزوله می‌شوند و تحت درمان قرار می‌گیرند تا از همان ابتدا جلوی گسترش بیماری گرفته شود و از ایجاد مشکلات بعدی جلوگیری کنند. جای هیچ‌گونه نگرانی نیست و سازمان بهداشت جهانی نیز اعلام کرده است که تاکنون مورد قطعی دیگری وجود نداشته است.
ارزیابی خطر طاعون ریوی در روسیه باید بر اساس اطلاعات تأییدشده و نتایج بررسی‌های تخصصی انجام شود، نه فقط بر پایه گمانه‌زنی‌ها یا شباهت‌سازی با همه‌گیری کرونا. در چنین شرایطی، مشخص شدن علت بیماری فرد فوت‌شده، بررسی وضعیت افراد در تماس و انتشار شفاف نتایج آزمایشگاهی، از مهم‌ترین عواملی است که می‌تواند به روشن شدن ابعاد حادثه و ارزیابی دقیق‌تر خطر احتمالی کمک کند.
از منظر علمی، طاعون بیماری ناشناخته یا درمان‌ناپذیری نیست، اما این موضوع به معنای بی‌خطر بودن تمام شکل‌های آن نیز نیست. به‌ویژه در نوع ریوی، تشخیص سریع، آغاز به‌موقع درمان و رعایت اقدامات پیشگیرانه اهمیت حیاتی دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر ضرورت شناسایی زودهنگام موارد، مراقبت از افراد در تماس نزدیک و تقویت نظام‌های مراقبت بیماری تأکید دارد؛ اقداماتی که در صورت بروز موارد تأییدشده می‌توانند به محدود کردن انتقال و جلوگیری از گسترش بیماری کمک کنند.
در عین حال، مقایسه هر بیماری عفونی با کرونا بدون توجه به عامل بیماری‌زا، مسیرهای انتقال و شرایط اپیدمیولوژیک آن، نمی‌تواند مبنای مناسبی برای پیش‌بینی وقوع یک همه‌گیری باشد. طاعون بیشتر در چرخه طبیعی جوندگان و کک‌های آلوده حضور دارد و انتقال آن به انسان به عوامل مشخصی وابسته است؛ هرچند نوع ریوی آن می‌تواند در شرایط تماس نزدیک، از فرد مبتلا به دیگران منتقل شود، بنابراین اطلاع‌رسانی دقیق، پرهیز از بزرگ‌نمایی یا کم‌اهمیت جلوه دادن خطر و اتکا به داده‌های معتبر، برای شکل‌گیری درک درست عمومی از این بیماری ضروری است.