هشمهری آنلاین_:فاطمه عسکری نیا: شوهر نیست یا زن نیست؟ این سؤال وقتی جدی‌تر می‌شود که آمار مجردهای کشور را کنار هم بگذاریم؛ مردانی که در سنین جوانی تعدادشان از زنان مجرد بیشتر است و زنانی که با بالا رفتن سن، شانس کمتری برای ازدواج پیدا می‌کنند. ماجرای تجرد در ایران به همین سادگی نیست که بتوان برایش یک مقصر یا یک علت پیدا کرد. آمارها از تفاوتی خبر می‌دهند که در گذر از جوانی به میانسالی پررنگ‌تر می‌شود؛ تفاوتی که در آن، عرف اختلاف سنی زوج و زوجه، کاهش شانس ازدواج و وضعیت زنان پس از طلاق یا فوت همسر، هرکدام بخشی از تصویر را می‌سازند. بهمن عبدی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و مشارکت‌های اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان در گفت‌وگو با همشهری با اشاره به همین آمارها می‌گوید تجرد در سنین بالاتر، به‌ویژه در میان زنان، چهره متفاوتی پیدا می‌کند.
در جوانی، مردان مجرد بیشترند
اگر قرار باشد فقط به تعداد زنان و مردان مجرد نگاه کنیم، در نگاه اول ممکن است تصور کنیم مردان با دشواری بیشتری برای ازدواج روبه‌رو هستند. به‌گفته بهمن عبدی، در گروه سنی ۱۸ تا ۳۵سال بیش از ۷میلیون مرد هرگز ازدواج نکرده‌اند؛ درحالی‌که تعداد زنان هرگز ازدواج‌نکرده در همین گروه سنی حدود ۴ میلیون و ۴۰۰هزار نفر است؛ به‌این‌ترتیب شمار مردان مجرد در این بازه سنی حدود ۲میلیون نفر بیشتر از زنان است. به‌گفته عبدی در گروه سنی ۳۶ تا ۴۵سال نیز همین فاصله دیده می‌شود. براساس ارقام مطرح‌شده در این گفت‌وگو، تعداد مردان هرگز ازدواج‌نکرده حدود یک‌میلیون و ۴۰۰هزار نفر و تعداد زنان در همین وضعیت ۹۵۷هزار نفر است.
وقتی سن بالا می‌رود
یکی از نکاتی که عبدی در این گفت‌وگو به آن اشاره می‌کند، عرف رایج اختلاف سنی در ازدواج است؛ الگویی که براساس آن معمولاً انتظار می‌رود مرد از زن بزرگ‌تر باشد و فاصله سنی حدود ۵سال نیز در بسیاری از ازدواج‌ها پذیرفته شده است. این انتظار اگرچه یک‌قاعده همگانی نیست، اما می‌تواند دامنه انتخاب همسر را برای برخی افراد محدود کند. به‌گفته او، بیش از ۷۵۰هزار زن بالای ۴۵سال در کشور هرگز ازدواج نکرده‌اند؛ درحالی‌که تعداد مردان بالای ۵۰سال که هرگز ازدواج نکرده‌اند، حدود ۳۴۰هزار نفر اعلام شده است. این تفاوت زمانی اهمیت پیدا می‌کند که الگوی معمول اختلاف سنی را هم درنظر بگیریم. بخشی از زنان بالای ۴۵سال ممکن است در جست‌وجوی همسری در گروه‌های سنی بالاتر باشند؛ اما تعداد مردان هرگز ازدواج‌نکرده در این سنین کمتر است، درنتیجه نسبت جمعیتی زنان و مردان مجرد و انتظارات رایج از اختلاف سنی می‌تواند شانس ازدواج را برای بخشی از زنان محدودتر کند. عبدی معتقد است باورهای ذهنی درباره بزرگ‌تربودن مرد در ازدواج، در کنار شرایط جمعیتی، بر انتخاب همسر اثر می‌گذارد. این الگو فقط برای زنان محدودیت ایجاد نمی‌کند و مردان نیز ممکن است در گروه‌های سنی مختلف برای یافتن فردی متناسب با معیارهای خود با دشواری روبه‌رو شوند؛ با این تفاوت که پیامدهای این عدم‌تناسب در سنین بالاتر برای زنان آشکارتر می‌شود.
شانس ازدواج کمتر شده است
در کنار تفاوت‌های جمعیتی، کاهش شانس ازدواج نیز یکی از نکات مهم این گفت‌وگو است. عبدی با اشاره به نرخ ازدواج زنان در سن ازدواج می‌گوید این شاخص از ۴۳نفر به‌ازای هر هزار زن در سال۱۴۰۱ به ۳۱نفر در سال۱۴۰۴ رسیده است.
به بیان ساده، اگر در سال۱۴۰۱ از هر هزار زن در سن ازدواج، ۴۳نفر در طول سال ازدواج می‌کردند، این تعداد در سال۱۴۰۴ به ۳۱نفر رسیده است. این ارقام از کاهش احتمال ازدواج در این دوره حکایت دارد؛ روندی که در کنار تغییرات جمعیتی و افزایش سن ازدواج، توجه به موانع تشکیل خانواده را ضروری‌تر می‌کند.
پس از طلاق، مسیر زنان و مردان جدا می‌شود
تفاوت تجربه تجرد زنان و مردان تنها به افرادی محدود نمی‌شود که هرگز ازدواج نکرده‌اند. به‌گفته عبدی، تعداد زنان مطلقه‌ای که پس از جدایی دوباره ازدواج نکرده‌اند، از مردان در همین وضعیت بیشتر است. این تفاوت پرسش مهمی را پیش می‌کشد: چرا بازگشت به زندگی مشترک برای زنان و مردان پس از طلاق همیشه شرایط یکسانی ندارد؟ پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و تجربه افراد از زندگی مشترک است. نمی‌توان صرفاً با تکیه بر آمار، یک علت واحد را برای ازدواج مجدد کمتر زنان درنظر گرفت؛ اما این فاصله آماری نشان می‌دهد که وضعیت زنان پس از طلاق نیازمند توجه بیشتری است.
تفاوت آمار زنان و مردانی که بر اثر فوت همسر، زندگی بدون همسر را تجربه می‌کنند نیز قابل توجه است. براساس ارقام مطرح‌شده در این گفت‌وگو، حدود ۲میلیون و ۵۰۰هزار زن در کشور پس از فوت همسرشان بدون همسر زندگی می‌کنند؛ در مقابل، تعداد مردان در این وضعیت حدود ۳۴۰هزار نفر است.
البته این ۲ گروه از نظر ترکیب سنی و جمعیتی لزوماً قابل مقایسه مستقیم نیستند و برای نتیجه‌گیری دقیق‌تر باید عواملی مانند امید به زندگی و تفاوت سنی زنان و مردان هنگام ازدواج نیز درنظر گرفته شود. بااین‌حال اختلاف تعداد زنان و مردان در این وضعیت، بخش دیگری از تفاوت تجربه بی‌همسری را نشان می‌دهد.