پیدا کردن ضامن هنوز یکی از مهم‌ترین موانع دریافت وام بانکی است، اما برای بازنشستگان، فرهنگیان و حتی بخشی از خانوارهای یارانه‌بگیر مسیرهای تازه‌ای ایجاد شده که در آنها اعتبارسنجی، فیش حقوقی یا اعتبار خرید جای ضامن سنتی را گرفته است. بررسی طرح‌های فعال نشان می‌دهد سقف تسهیلات این گروه‌ها یکسان نیست و از اعتبار خرید ۳۰ میلیون تومانی برای برخی یارانه‌بگیران تا تسهیلات ۳۰۰ میلیون تومانی ویژه فرهنگیان متغیر است.
دریافت وام برای بسیاری از خانوارها نه از مرحله ثبتنام، بلکه از زمانی دشوار می‌شود که بانک درخواست معرفی ضامن رسمی می‌کند. بازنشسته‌ای که درآمد ثابت دارد، معلمی که هر ماه حقوق دریافت می‌کند یا خانواری که تحت پوشش نظام یارانه‌ای است، ممکن است توان پرداخت اقساط را داشته باشد اما فردی را پیدا نکند که ضمانت وام را بپذیرد.
گسترش اعتبارسنجی بانکی در سال‌های اخیر تا حدی این معادله را تغییر داده است. در تعدادی از تسهیلات، دیگر معرفی یک شخص ثالث به‌عنوان ضامن شرط اصلی نیست و بانک وضعیت اعتباری، سابقه بازپرداخت بدهی‌ها، فیش حقوقی، گردش حساب یا سایر تضامین خود متقاضی را بررسی می‌کند.
این تغییر برای بازنشستگان و فرهنگیان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا حقوق ماهانه آنان می‌تواند یکی از معیارهای سنجش توان بازپرداخت باشد.
وام بدون ضامن بازنشستگان تأمین اجتماعی؛ سقف ۶۰ میلیون تومان
یکی از مشخص‌ترین تسهیلات موجود، وام قرض‌الحسنه بازنشستگان و مستمری‌بگیران تأمین اجتماعی است.
سقف این وام در سال ۱۴۰۵ از ۵۰ میلیون تومان به ۶۰ میلیون تومان افزایش یافته و پرداخت آن با همکاری سازمان تأمین اجتماعی، کانون‌های بازنشستگی و بانک رفاه کارگران انجام می‌شود. متقاضی باید حقوق خود را از بانک رفاه دریافت کند و مشمول ضوابط اعلام‌شده برای ثبتنام باشد.
در شهریور ۱۴۰۵ نیز گزارش‌هایی از ادامه ثبتنام سیستمی این تسهیلات منتشر شد. در این مدل، بازنشستگان واجد شرایط نیازی به معرفی ضامن شخص ثالث ندارند و پس از بررسی شرایط، نتیجه از طریق فرآیند تعریف‌شده برای آنان اعلام می‌شود.
البته دریافت وام برای همه بازنشستگان به‌صورت خودکار انجام نمی‌شود. سهمیه محدود است و متقاضیان براساس شرایط و اولویت‌های تعیین‌شده انتخاب می‌شوند.
در سال جاری سهمیه پرداخت وام ۶۰ میلیون تومانی بازنشستگان تأمین اجتماعی به صدها هزار فقره رسیده، اما با توجه به جمعیت چندمیلیونی مستمری‌بگیران، طبیعی است که همه متقاضیان به‌صورت هم‌زمان امکان دریافت آن را نداشته باشند.
خبر مهم برای فرهنگیان؛ وام تا ۳۰۰ میلیون تومان
فرهنگیان شاغل و بازنشسته نیز گزینه‌های اختصاصی در شبکه بانکی دارند.
یکی از مهم‌ترین آنها طرح «نسیم فرهنگیان» بانک سرمایه است. بانک سرمایه این طرح را ویژه فرهنگیان معرفی کرده و در قالب آن امکان دریافت تسهیلات قرض‌الحسنه بر مبنای میانگین حساب فراهم شده است. سقف اعلام‌شده این تسهیلات ۳۰۰ میلیون تومان و حداکثر دوره بازپرداخت آن تا ۶۰ ماه است. کانال رسمی بانک سرمایه نیز همچنان طرح «نسیم فرهنگیان» را در فهرست خدمات ویژه فرهنگیان معرفی می‌کند.
در اطلاعات به‌روز طرح، اعتبارسنجی و اعتبار شغلی متقاضی به‌عنوان مبنای ضمانت ذکر شده و نیاز به ضامن شخص ثالث درج نشده است. متقاضی باید حساب مربوط به طرح را داشته باشد و میزان تسهیلات نیز به میانگین حساب او بستگی دارد.
بنابراین عنوان «وام ۳۰۰ میلیونی فرهنگیان» به این معنا نیست که هر معلم بدون هیچ پیش‌شرطی می‌تواند ۳۰۰ میلیون تومان دریافت کند. سقف واقعی وام هر فرد به شرایط حساب، اعتبارسنجی و ضوابط بانک بستگی خواهد داشت.
یارانه‌بگیران چه وامی می‌توانند بدون ضامن بگیرند؟
درباره یارانه‌بگیران باید میان خبرهای واقعی و عناوین اغراق‌آمیزی که در فضای مجازی منتشر می‌شود تفاوت گذاشت.
در ماه‌های گذشته بارها مطالبی با عنوان‌هایی مانند «وام ۲۰۰ میلیونی با کارت یارانه»، «وام نقدی بدون ضامن برای همه یارانه‌بگیران» یا «وام فوری یارانه‌بگیران» منتشر شده است؛ اما نمی‌توان نتیجه گرفت که اکنون تمام دریافت‌کنندگان یارانه نقدی صرفاً با کارت یارانه امکان دریافت یک وام نقدی ۲۰۰ میلیون تومانی دارند.
یکی از طرح‌های واقعی در این حوزه طرح ملی اعتبار فراگیر ایرانیان یا «افرا» است که بانک توسعه تعاون در اجرای آن مشارکت دارد. هدف این طرح، فراهم کردن دسترسی بخشی از خانوارهای یارانه‌بگیر به اعتبار خرید است و فرآیند آن به‌صورت غیرحضوری طراحی شده است.
براساس اطلاعات منتشرشده درباره مرحله فعلی این طرح، اعتبار می‌تواند تا ۳۰ میلیون تومان باشد و برای خرید از شبکه پذیرندگان مورد استفاده قرار گیرد. این مبلغ وام نقدی آزاد نیست و ثبتنام عمومی نیز الزاماً برای تمام یارانه‌بگیران باز نیست؛ مشمولان واجد شرایط در مراحل اجرای طرح مشخص می‌شوند.
بنابراین یارانه‌بگیران باید نسبت به پیام‌ها یا آگهی‌هایی که وعده پرداخت فوری وام‌های سنگین فقط با «کارت یارانه» می‌دهند محتاط باشند.
بدون ضامن یعنی بدون بررسی بانکی نیست
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور شود «وام بدون ضامن» یعنی بانک هیچ تضمینی از متقاضی نمی‌خواهد.
در عمل، بدون ضامن معمولاً فقط به این معناست که نیازی به آوردن یک شخص دیگر به‌عنوان ضامن وجود ندارد.
بانک می‌تواند به جای آن از ابزارهایی مانند اعتبارسنجی، گواهی یا فیش حقوقی، کسر از حقوق، چک یا سفته متقاضی، میانگین حساب یا سایر تضامین مجاز استفاده کند.
برای همین ممکن است دو بازنشسته یا دو فرهنگی که درآمد تقریباً مشابهی دارند، در زمان درخواست تسهیلات نتیجه متفاوتی بگیرند.
رتبه اعتباری چقدر در دریافت وام اهمیت دارد؟
اعتبارسنجی اکنون نقش بسیار مهم‌تری در دریافت تسهیلات خرد پیدا کرده است.
در نظام اعتبارسنجی، امتیاز فرد می‌تواند در محدوده صفر تا ۹۰۰ قرار گیرد و مشتریان به پنج گروه کلی A، B، C، D و E تقسیم می‌شوند. گروه A کم‌ریسک‌ترین و گروه E پرریسک‌ترین مشتریان اعتباری محسوب می‌شوند.
بانک هنگام اعتبارسنجی به سابقه رفتار مالی متقاضی نگاه می‌کند. تأخیر در پرداخت اقساط، بدهی بانکی و چک برگشتی می‌تواند شرایط دریافت تسهیلات جدید را دشوار کند؛ در مقابل، خوش‌حسابی و پرداخت منظم تعهدات بانکی به بهبود وضعیت اعتباری کمک می‌کند.
بنابراین برای بازنشسته یا فرهنگی که قصد دریافت وام بدون ضامن دارد، سابقه بانکی مناسب عملاً می‌تواند جای ضامن سنتی را بگیرد.
بازنشستگان و فرهنگیان قبل از ثبتنام چه چیزهایی را بررسی کنند؟
اولین موضوع، بانک واریز حقوق است. بسیاری از تسهیلات ویژه حقوق‌بگیران تنها زمانی قابل دریافت هستند که حقوق متقاضی در همان بانک واریز شود.
موضوع دوم توان پرداخت قسط است. داشتن حقوق ثابت به‌تنهایی برای دریافت هر مبلغی از وام کافی نیست و بانک بررسی می‌کند چه میزان از درآمد ماهانه متقاضی می‌تواند صرف بازپرداخت اقساط شود.
سوابق چک و بدهی بانکی نیز اهمیت زیادی دارد. افرادی که اقساط معوق یا چک برگشتی دارند، معمولاً با محدودیت بیشتری مواجه خواهند شد.
در برخی طرح‌ها نیز ایجاد میانگین حساب ضروری است؛ یعنی متقاضی باید برای مدت مشخصی در حساب خود گردش یا موجودی داشته باشد تا امکان دریافت سقف بالاتر تسهیلات ایجاد شود.
کدام گروه اکنون چه گزینه‌ای دارد؟
برای بازنشستگان تأمین اجتماعی، وام قرض‌الحسنه ۶۰ میلیون تومانی بانک رفاه یکی از مشخص‌ترین تسهیلات سال ۱۴۰۵ است که برای واجدان شرایط بدون ضامن شخص ثالث پرداخت می‌شود.
برای فرهنگیان شاغل و بازنشسته، طرح نسیم فرهنگیان بانک سرمایه امکان استفاده از تسهیلات تا سقف ۳۰۰ میلیون تومان را فراهم کرده است؛ البته مبلغ نهایی به میانگین حساب و اعتبار متقاضی بستگی دارد.
برای یارانه‌بگیران نیز طرح‌هایی مانند اعتبار افرا وجود دارد، اما باید توجه داشت که اعتبار فعلی این طرح ماهیت خرید دارد و نباید آن را با «وام نقدی چندصد میلیونی برای همه یارانه‌بگیران» یکی دانست.
در نتیجه، مسیر دریافت تسهیلات بدون ضامن نسبت به گذشته گسترده‌تر شده است، اما همچنان خبری از یک وام واحد و عمومی که بدون بررسی شرایط به تمام بازنشستگان، معلمان یا یارانه‌بگیران پرداخت شود، نیست.
متقاضیان پیش از ثبتنام باید سه موضوع را دقیق بررسی کنند: سقف واقعی تسهیلات، نوع ضمانت و شرایط اعتبارسنجی. همین سه عامل مشخص می‌کند یک وام واقعاً «بدون ضامن» است یا فقط ضامن سنتی را با نوع دیگری از تضمین جایگزین کرده است.