به نقل از برنا، در حالی که شرکت‌های ریلی از افزایش هزینه نیروی انسانی، تعمیر و نگهداری ناوگان و تأمین قطعات سخن می‌گویند، بررسی بازار ریلی ترکیه، عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و پاکستان نشان می‌دهد مقایسه قیمت سفر در منطقه نیازمند توجه هم‌زمان به مسافت، نوع قطار، سطح خدمات و توان اقتصادی مسافران است.
افزایش نرخ بلیت، چرا سفر ریلی گران‌تر شد؟
از ابتدای آبان‌ماه ۱۴۰۵، بهای بلیت قطارهای مسافری ایران ۲۰ درصد افزایش یافته است. ابوالقاسم سعیدی، دبیر انجمن صنفی شرکت‌های حمل‌ونقل ریلی، اعلام کرده است که درخواست اولیه فعالان این صنعت برای افزایش قیمت بیش از رقم نهایی بوده، اما در نهایت با افزایش ۲۰ درصدی موافقت شده است.
هزینه‌های جاری و نگهداری ناوگان از مهم‌ترین عوامل فشار بر شرکت‌های ریلی به شمار می‌روند. پرداخت دستمزد کارکنان، تعمیرات دوره‌ای واگن‌ها، تأمین قطعات و حفظ ایمنی تجهیزات، منابع مالی مستمری می‌طلبد. از سوی دیگر، وارداتی بودن بخشی از قطعات و تجهیزات باعث می‌شود نوسانات نرخ ارز نیز بر هزینه‌های تعمیر و نگهداری اثر بگذارد.
با وجود این، افزایش نرخ بلیت به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که وضعیت خدمات ریلی بهبود پیدا کند. نتیجه این تصمیم به میزان افزایش هزینه‌های شرکت‌ها، نحوه استفاده از درآمد جدید، وضعیت ناوگان و میزان تقاضای مسافران بستگی دارد. اگر رشد قیمت با بهبود کیفیت، کاهش تأخیر‌ها و ارتقای امکانات همراه نباشد، ممکن است فشار بیشتری به مسافران وارد شود، بدون آنکه تغییر محسوسی در کیفیت سفر ایجاد شود.
افزایش ۲۰ درصدی چه اثری بر هزینه خانوار دارد؟
برای درک بهتر اثر افزایش قیمت، اگر بهای یک بلیت پیش از اعمال نرخ جدید یک میلیون تومان بوده باشد، قیمت آن با افزایش ۲۰ درصدی به یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان می‌رسد. در این مثال، هزینه خرید چهار بلیت هم‌قیمت از چهار میلیون تومان به چهار میلیون و ۸۰۰ هزار تومان افزایش می‌یابد؛ یعنی ۸۰۰ هزار تومان هزینه بیشتر برای یک سفر یک‌طرفه چهار نفره.
این محاسبه صرفاً نمونه‌ای فرضی است و نرخ واقعی بلیت به مسیر، نوع قطار، شرکت ارائه‌دهنده خدمات و کلاس انتخابی بستگی دارد. بااین‌حال، نشان می‌دهد که حتی یک افزایش درصدی یکسان نیز می‌تواند برای خانواده‌هایی که در طول سال چند بار با قطار سفر می‌کنند، هزینه قابل‌توجهی ایجاد کند.
در مقابل، ثابت نگه‌داشتن کرایه‌ها در شرایط افزایش دستمزد و هزینه قطعات نیز می‌تواند منابع شرکت‌ها برای نگهداری و آماده‌به‌کاری ناوگان را محدود کند. چالش اصلی، برقراری تعادل میان پایداری مالی شرکت‌های ریلی و حفظ امکان سفر برای اقشار متوسط و کم‌درآمد است.
قیمت قطار در پنج کشور همسایه؛ مقایسه بازار‌های ریلی در سال ۲۰۲۶
برای بررسی منطقه‌ای، ترکیه، عراق، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و پاکستان را می‌توان در کنار ایران قرار داد. البته شبکه ریلی، سطح خدمات و ساختار قیمت‌گذاری این کشورها یکسان نیست؛ به همین دلیل، نرخ‌های زیر باید به‌عنوان نمونه‌هایی از مسیر‌های مشخص در نظر گرفته شوند، نه مقایسه‌ای قطعی از هزینه سفر در تمام این کشورها.
عراق، تفاوت قیمت بر اساس نوع کوپه
در مسیر ریلی بغداد ـ بصره، کرایه‌های گزارش‌شده برای صندلی درجه دو حدود ۱۰ هزار دینار عراق و برای درجه یک حدود ۱۵ هزار دینار است. نرخ‌های گزارش‌شده برای کوپه چهارخوابه و دونفره نیز به‌ترتیب حدود ۳۱ هزار و ۳۷ هزار دینار بوده است. این مسیر با طول تقریبی ۵۴۱ کیلومتر، نمونه‌ای از تفاوت قیمت بر اساس سطح خدمات است. با این حال، برای مقایسه دقیق با ایران باید تاریخ اعتبار تعرفه‌ها و شرایط ارائه خدمات نیز بررسی شود.
جمهوری آذربایجان، اهمیت مسیر در تعیین کرایه
در بازار ریلی جمهوری آذربایجان، قیمت بلیت با توجه به مسیر و نوع خدمات تغییر می‌کند. نرخ اعلام‌شده برای مسیر بین‌المللی باکو ـ تفلیس، نمونه‌ای از تعرفه سفر برون‌مرزی است و نباید به‌عنوان قیمت قطارهای داخلی این کشور معرفی شود. برای مقایسه با ایران، بررسی یک مسیر داخلی مشخص و محاسبه هزینه به ازای هر کیلومتر ضروری است.
ترکیه، قطار سریع‌السیر و معمولی با تعرفه‌های متفاوت
ترکیه از خدمات متنوع ریلی، از جمله قطارهای سریع‌السیر و قطارهای بین‌شهری معمولی، برخوردار است. همین تفاوت در نوع سرویس باعث می‌شود قیمت بلیت براساس مبدأ، مقصد، تاریخ سفر و سطح خدمات تغییر کند. مقایسه نرخ قطار سریع‌السیر ترکیه با قطار معمولی ایران، بدون لحاظ تفاوت سرعت و امکانات، نتیجه دقیقی به دست نمی‌دهد.
ارمنستان، ضرورت بررسی نرخ روز مسیر
در ارمنستان، مسیر‌هایی مانند ایروان ـ گیومری از جمله گزینه‌های قابل بررسی برای سفر ریلی داخلی هستند. برای اعلام قیمت معتبر سال ۲۰۲۶ باید نرخ روز، نوع قطار و شرایط حرکت از مرجع رسمی استخراج شود. یک نرخ منفرد را نمی‌توان به همه مسیر‌های ریلی این کشور تعمیم داد.
پاکستان، تفاوت کرایه در کلاس‌های مختلف
در پاکستان، کرایه قطار براساس مسیر، نوع قطار و کلاس خدمات تعیین می‌شود. بنابراین، اعلام یک قیمت واحد برای تمام سفر‌های بین‌شهری این کشور، بدون مشخص کردن مبدأ و مقصد، گمراه‌کننده خواهد بود. مقایسه دقیق با ایران باید بر مبنای مسیر‌های هم‌مسافت و کلاس‌های خدمات مشابه انجام شود.
معیار واقعی مقایسه؛ قیمت بلیت یا قدرت خرید مردم؟
قیمت اسمی بلیت، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد سفر ریلی در کدام کشور مقرون‌به‌صرفه‌تر است. ممکن است نرخ تبدیل‌شده یک بلیت به تومان پایین‌تر باشد، اما همان مبلغ سهم بیشتری از درآمد ماهانه مسافر را تشکیل دهد. از سوی دیگر، قیمت بالاتر در یک کشور ممکن است با سرعت بیشتر، امکانات بهتر یا زمان سفر کوتاه‌تر همراه باشد.
برای ارزیابی جایگاه ایران در منطقه، سه شاخص اهمیت بیشتری دارد: هزینه سفر به ازای هر کیلومتر، سهم بلیت از درآمد خانوار و کیفیت خدمات ارائه‌شده. تعداد حرکت قطارها، میزان تأخیر، دسترسی به ایستگاه‌ها و وضعیت ناوگان نیز بر ارزش اقتصادی سفر تأثیر می‌گذارند.
در ایران، افزایش ۲۰ درصدی نرخ بلیت می‌تواند بخشی از هزینه‌های فزاینده شرکت‌های ریلی را جبران کند؛ اما ارزیابی موفقیت آن به بررسی تغییر درآمد شرکت‌ها، میزان استقبال مسافران و کیفیت خدمات پس از اجرای نرخ‌های جدید نیاز دارد.
افزایش قیمت باید با حفظ کیفیت همراه شود
افزایش بهای بلیت قطار از اول آبان ۱۴۰۵، حاصل فشار هزینه‌های عملیاتی و نگهداری ناوگان بر شرکت‌های ریلی است؛ اما آثار آن مستقیماً به هزینه سفر خانوار‌ها نیز منتقل می‌شود. تجربه بازار‌های ریلی کشور‌های همسایه نشان می‌دهد برای قضاوت درباره گران یا ارزان بودن سفر، مقایسه نرخ‌های اسمی کافی نیست و باید مسافت، کلاس خدمات و قدرت خرید مردم نیز در محاسبات لحاظ شود.
سیاست‌گذاری مؤثر در این بخش باید علاوه بر تأمین مالی نگهداری و نوسازی ناوگان، به حفظ دسترسی اقشار کم‌درآمد به حمل‌ونقل ریلی توجه کند. در نهایت، معیار موفقیت افزایش نرخ بلیت فقط رشد درآمد شرکت‌ها نیست؛ بلکه باید مشخص شود آیا این درآمد به بهبود ایمنی، ارتقای کیفیت، کاهش تأخیر‌ها و پایداری خدمات منجر شده است یا خیر.