با اجرای طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان، میزان فروش ثبت‌شده نانوایی‌ها در سامانه نانینو یکی از مبنا‌های اصلی تعیین سهمیه آرد است. با این حال، کشف صد‌ها کارت بانکی و شواهدی از تراکنش‌های صوری در یک نانوایی در نیکشهر، بار دیگر موضوع نظارت بر مصرف آرد یارانه‌ای و احتمال خروج آن از شبکه رسمی را مطرح کرده است.
ایرج عزیزی، مدیرکل تعزیرات حکومتی سیستان و بلوچستان، چهارم مهرماه از این پرونده خبر داد و اعلام کرد: بخشی از آرد تخصیصی به‌جای استفاده در تولید نان، از شبکه رسمی خارج شده و بخشی از آن نیز به خارج از مرز‌ها قاچاق شده است. این پرونده بار دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که سازوکار‌های نظارتی سامانه نانینو تا چه اندازه می‌توانند از سوءاستفاده احتمالی از تراکنش‌های بانکی و انحراف آرد یارانه‌ای جلوگیری کنند.
نانینو چگونه تراکنش‌های غیرعادی را شناسایی می‌کند؟
محمدجواد کرمی، رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف ایران درباره سازوکار نظارت بر عملکرد نانوایی‌ها و احتمال سوءاستفاده از کارت‌های بانکی برای دریافت سهمیه آرد اظهار کرد: در حال حاضر سامانه نانینو در واحد‌های نانوایی سراسر کشور فعال است و تخصیص سهمیه آرد به این واحد‌ها بر اساس میزان فروش نان انجام می‌شود. در این سامانه برای هر نوع نان، از جمله بربری و لواش، میزان مشخصی آرد در نظر گرفته شده و سهمیه نانوایی بر اساس تعداد نان فروخته‌شده و میزان آرد تعریف‌شده برای تولید آن محاسبه می‌شود.
کرمی در پاسخ به پرسشی درباره کشف کارت‌های بانکی متعدد در نانوایی نیکشهر و احتمال استفاده از آنها برای ثبت تراکنش‌های صوری و خروج آرد از شبکه توزیع رسمی گفت: تاکنون چنین موردی به ما گزارش نشده است؛ بنابراین نمی‌توانم درباره ماهیت کارت‌های کشف‌شده و نحوه استفاده از آنها اظهارنظر کنم.
بر اساس توضیحاتی که مسئولان این سامانه ارائه کرده‌اند، اگر یک کارت بانکی بیش از میزان متعارف برای خرید نان استفاده شود، تراکنش‌های غیرعادی آن شناسایی شده و در محاسبه سهمیه آرد نانوایی لحاظ نمی‌شود.
به گفته وی، ممکن است یک فرد با کارت بانکی خود یک یا دو بار در روز نان خریداری کند، اما اگر تعداد خرید‌ها از حد متعارف فراتر رود و تراکنش‌های مکرر ثبت شود، سامانه می‌تواند این رفتار را شناسایی کند. به گفته مسئولان مربوطه، این سازوکار برای جلوگیری از تأثیر خرید‌های غیرواقعی بر سهمیه آرد نانوایی‌ها پیش‌بینی شده است.
وی در ادامه درباره برخی تخلفات در واحد‌های نانوایی، از جمله دریافت هزینه اضافی از مشتریان بابت اقلامی مانند کیسه نان، اظهار کرد: عملکرد نانوایی‌ها در سامانه بر اساس میزان مشخصی از آرد و تعداد نانی که باید از آن تولید شود، تعریف شده و هرگونه مغایرت در این زمینه می‌تواند نشان‌دهنده تخلف باشد. برای مثال، زمانی که در سامانه مشخص شده باشد از مقدار معینی آرد باید تعداد مشخصی نان تولید شود، واحد نانوایی موظف است ضوابط مربوط به وزن چانه و میزان تولید را رعایت کند. کاهش وزن چانه برای افزایش تعداد نان یا اقداماتی که موجب مغایرت میان میزان آرد مصرفی و نان تولیدشده شود، تخلف محسوب می‌شود.
به گفته کرمی، در صورت مراجعه بازرسان و احراز کم‌فروشی از طریق بررسی وزن چانه، موضوع قابل پیگیری است و واحد متخلف برای رسیدگی به تعزیرات معرفی می‌شود.
رئیس کارگروه آرد و نان اتاق اصناف ایران در پایان با اشاره به نقش سامانه نانینو در ثبت اطلاعات عملکرد نانوایی‌ها گفت: اطلاعات مربوط به فروش و عملکرد واحد‌های نانوایی در این سامانه ثبت می‌شود و بررسی تخلفات و اقدامات قانونی مربوط به آن باید از سوی دستگاه‌های مسئول پیگیری شود.
کشف کارت‌های متعدد؛ از خواف تا یاسوج
بررسی گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد کشف کارت‌های بانکی متعدد در نانوایی‌ها به پرونده نیکشهر محدود نیست. در فروردین ۱۴۰۴، مدیر جهاد کشاورزی خواف از کشف و توقیف ۱۲۲ کارت بانکی در یک نانوایی خبر داد و اعلام کرد: بررسی تراکنش‌های احتمالی صوری از طریق سامانه نانینو برای مشخص شدن ابعاد تخلف در دستور کار قرار گرفته است.
همچنین در مرداد ۱۴۰۴، مدیرکل تعزیرات حکومتی کهگیلویه و بویراحمد از کشف ۹۳ کارت بانکی در یک واحد خبازی در یاسوج خبر داد. به گفته این مقام مسئول، در پرونده‌ای مربوط به عرضه خارج از شبکه ۱۲ هزار عدد نان و ثبت تراکنش‌های ساختگی، متخلف به پرداخت دو میلیارد ریال جزای نقدی محکوم شد.
این پرونده‌ها نشان می‌دهد استفاده احتمالی از کارت‌های بانکی متعدد و ثبت تراکنش‌های ساختگی، پیش از پرونده نیکشهر نیز در گزارش‌های نهاد‌های نظارتی و قضایی مطرح بوده است؛ هرچند کشف کارت‌های متعدد به‌تنهایی برای اثبات وقوع تراکنش صوری یا خروج آرد از شبکه رسمی کافی نیست.
آیا نظارت هوشمند برای مهار قاچاق آرد کافی است؟
پیش‌تر محمد جلال، از مسئولان طرح هوشمندسازی یارانه آرد و نان، اعلام کرده بود که تراکنش‌های ثبت‌شده نانوایی‌ها پس از پردازش و بررسی واقعی بودن، به معادل آرد مصرفی تبدیل می‌شوند. بر این اساس، فروش واقعی نان باید مبنای محاسبه سهمیه آرد قرار گیرد و تراکنش‌های غیرواقعی نباید موجب افزایش سهمیه شوند.
با این حال، گزارش‌های مربوط به کشف کارت‌های بانکی متعدد و تراکنش‌های ساختگی، ضرورت بررسی نحوه اجرای این سازوکار‌های کنترلی را مطرح می‌کند. شناسایی رفتار غیرمتعارف در سامانه، لزوما به معنای اثبات تخلف یا خروج فیزیکی آرد از شبکه توزیع نیست؛ همان‌طور که ثبت تراکنش‌های متعدد با یک کارت بانکی نیز به‌تنهایی وقوع تخلف را ثابت نمی‌کند.
از سوی دیگر، جلوگیری از سوءاستفاده احتمالی مستلزم آن است که خرید‌های واقعی و پرتعداد از تراکنش‌های ساختگی تفکیک شوند. بررسی الگوی خرید، اطلاعات ثبت‌شده در سامانه و در صورت نیاز، بازرسی میدانی می‌تواند در تشخیص دقیق‌تر تخلفات مؤثر باشد.
پرونده نیکشهر بار دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که آیا سامانه نانینو می‌تواند تراکنش‌های صوری را پیش از تأثیرگذاری بر سهمیه آرد شناسایی کند و در صورت مشاهده رفتار مشکوک، چه سازوکاری برای بررسی و کنترل آرد تخصیص‌یافته به نانوایی‌ها وجود دارد؟
به نظر می‌رسد جلوگیری از خروج آرد یارانه‌ای از شبکه رسمی، علاوه بر پایش تراکنش‌های بانکی، به تطبیق مستمر سهمیه آرد با میزان تولید و فروش واقعی نان و نتایج بازرسی‌های میدانی نیاز دارد. ارائه توضیحات دقیق‌تر از سوی متولیان سامانه نانینو و دستگاه‌های نظارتی درباره نحوه شناسایی تراکنش‌های مشکوک و چگونگی پیگیری موارد شناسایی‌شده، می‌تواند به روشن شدن ابعاد این پرونده‌ها و ارزیابی اثربخشی نظارت بر توزیع آرد یارانه‌ای کمک کند.