گروه جامعه ایرنا– تنوع زیستی، سرمایه‌ای طبیعی است که حفاظت از آن به مرزهای سیاسی محدود نمی‌شود، با این حال، دستیابی به اهداف جهانی حفاظت از طبیعت، علاوه بر همکاری بین‌المللی، به تأمین منابع مالی، دسترسی به فناوری‌های مورد نیاز و مشارکت مؤثر کشورها وابسته است، هفدهمین اجلاس متعاهدین کنوانسیون تنوع زیستی (کاپ ۱۷) در ایروان، پایتخت ارمنستان، فرصتی برای بررسی تعهدات کشورها و تدوین سازوکارهای اجرایی حفاظت از تنوع زیستی فراهم کرده است، اجلاسی که برای ایران، با توجه به برخورداری از تنوع زیستی گسترده و چالش‌های ناشی از تحریم‌ها و خسارات زیست محیطی جنگ‌های اخیر، اهمیت ویژه‌ای دارد.
بر این اساس، ایران در تلاش است ضمن مشارکت فعال در مذاکرات، راهکارهایی برای تضمین بهره‌مندی عادلانه از منابع و سازوکارهای مالی بین‌المللی ارائه کند.
اسماعیل کرمی دهکردی عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و مرجع تخصصی-ملی دانش بومی در ایران که به نمایندگی از ایران در کاپ ۱۷ حضور دارد، گفت: همزمان با حضور تیم کارشناسی ایران در هفدهمین اجلاس متعاهدین کنوانسیون تنوع زیستی (کاپ ۱۷) در ارمنستان، اسناد الحاقی این کنوانسیون با هدف بررسی و نهایی‌سازی، در حال مذاکره است؛ اسنادی که تأمین مالی فعالیت‌های مرتبط با تنوع زیستی، گونه‌های مهاجم، ارتباط تغییر اقلیم و تنوع زیستی و مشارکت جوامع محلی از جمله محورهای مهم آن به شمار می‌رود.
وی افزود: در جریان مذاکرات کارشناسی کاپ ۱۷، اسناد مختلف مرتبط با اجرای کنوانسیون تنوع زیستی مورد بررسی قرار گرفته است. سند مادر این مذاکرات در سال ۲۰۲۲ و در پانزدهمین اجلاس متعاهدین کنوانسیون تنوع زیستی (کاپ ۱۵) به تصویب رسید و ایران نیز به‌عنوان یکی از کشورهای فعال در مذاکرات، در بررسی و تدوین آن مشارکت داشت. در ادامه، سند ملی مرتبط با این چارچوب نیز به تصویب رسید.
وی ادامه داد: در همین راستا، اسناد الحاقی متعددی برای بررسی و تصویب کشورهای عضو در دستور کار قرار گرفته است که از جمله محورهای مطرح در آنها می‌توان به گونه‌های مهاجم، ارتباط تنوع زیستی با کشاورزی و تغییر اقلیم، سازوکارهای مالی، تأمین منابع مالی پروژه‌های مرتبط با تنوع زیستی، موضوع جنسیت و پیوند تنوع زیستی با سایر حوزه‌های محیط‌زیستی اشاره کرد.
دهکردی تاکید کرد: تیم کارشناسی ایران نیز در جریان این مذاکرات تلاش کرده است ضمن مشارکت در پیشبرد همکاری‌های بین‌المللی، ملاحظات و منافع ملی کشور را در اسناد مورد بررسی لحاظ کند.
وی افزود: در این چارچوب، موضوع تأمین مالی فعالیت‌های مرتبط با تنوع زیستی، تأثیر تحریم‌ها بر اجرای تعهدات و پروژه‌های زیست‌محیطی و همچنین پیامدهای جنگ بر محیط زیست ایران از جمله مباحث مورد توجه هیأت ایرانی است.
ادامه مذاکرات برای نهایی‌سازی اسناد
عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: تأکید بر به رسمیت‌شناختن ظرفیت‌ها و تنوع زیستی گسترده ایران، توجه به تنوع فرهنگی کشور و تقویت مشارکت جوامع محلی در برنامه‌های حفاظت از تنوع زیستی نیز از دیگر محورهایی است که در جریان مذاکرات دنبال می‌شود.
وی گفت: بررسی اسناد الحاقی کنوانسیون تنوع زیستی در نشست‌های کارشناسی همچنان ادامه دارد و این اسناد پس از جمع‌بندی در گروه‌های کاری، برای بررسی و تصویب نهایی در مجمع عمومی هفدهمین اجلاس متعاهدین کنوانسیون تنوع زیستی مطرح خواهد شد.
وی اظهار کرد: بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از روند مذاکرات، حدود یک هفته دیگر برای ادامه بررسی‌ها و نهایی‌سازی اسناد باقی مانده است، فرصتی که کشورهای عضو می‌توانند از آن برای پیگیری دیدگاه‌های خود و دستیابی به توافق درباره نحوه اجرای تعهدات بین‌المللی حفاظت از تنوع زیستی استفاده کنند.
دهکردی تاکید کرد: برای ایران نیز نتیجه این مذاکرات، به‌ویژه در حوزه تأمین مالی، رفع موانع اجرایی و تقویت مشارکت جوامع محلی، می‌تواند در مسیر پیشبرد برنامه‌های حفاظت از تنوع زیستی و پیگیری منافع ملی در همکاری‌های بین‌المللی اهمیت داشته باشد.
تأکید نماینده ایران بر ضرورت رفع موانع دسترسی به منابع مالی حفاظت از تنوع زیستی
در جریان برگزاری اجلاس کنوانسیون تنوع زیستی، موضوع تدوین شیوه‌نامه تقسیم منافع حاصل از استفاده از اطلاعات توالی دیجیتال منابع ژنتیکی (DSI) و تقویت اجرای هدف سوم کنوانسیون، مبنی بر تقسیم عادلانه و منصفانه منافع نیز در نشستی کاری با حضور نمایندگان کشورهای عضو مورد بررسی قرار گرفته بود.
مریم شهبازی استاد دانشگاه از ایران که عضو تیم حاضر در ایروان است، با تأکید بر اهمیت همکاری‌های بین‌المللی در حفاظت از تنوع زیستی، تصریح کرد: تنوع زیستی مرز نمی‌شناسد و اعمال موانع سیاسی و تحریم‌های یک‌جانبه که دسترسی کشورهای در حال توسعه به منابع مالی و فناوری‌های مورد نیاز برای حفاظت از تنوع زیستی را محدود می‌کند، با اهداف کلی کنوانسیون و حقوق نسل‌های آینده در تعارض است.
ضرورت رفع موانع دسترسی ایران به منابع مالی بین‌المللی
وی با اشاره به چالش‌های ناشی از تحریم‌ها در مسیر انتقال مستقیم ارز خارجی و دریافت سهم ایران از صندوق بین‌المللی مرتبط با سازوکار تقسیم منافع اطلاعات توالی دیجیتال منابع ژنتیکی، خواستار طراحی راهکارهای ویژه برای کشورهایی شد که به دلیل شرایط خاص یا محدودیت در دسترسی به نظام بانکی بین‌المللی با موانع اجرایی مواجه هستند.
این استاد دانشگاه از ایران همچنین پیشنهاد کرد ساز و کارها یا راهبردهای مشخصی برای تسهیل دریافت سهم کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه کشورهایی مانند ایران که از تنوع زیستی غنی برخوردارند، در نظر گرفته شود. به گفته وی، یکی از راهکارهای قابل بررسی، انتقال منابع از طریق دفاتر منطقه‌ای آژانس‌های سازمان ملل متحد، از جمله برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) و برنامه محیط زیست ملل متحد (UNEP)، تحت نظارت مستقیم این نهادهاست، رویکردی که می‌تواند پیامدهای ناشی از تحریم‌ها را به حداقل برساند و زمینه بهره‌مندی عادلانه‌تر کشورها از منافع حاصل از منابع ژنتیکی را فراهم کند.
کنوانسیون تنوع زیستی و برگزاری کاپ‌ها
کنوانسیون تنوع زیستی یکی از مهم‌ترین توافق‌نامه‌های بین‌المللی در حوزه محیط زیست است که در جریان کنفرانس سازمان ملل متحد درباره محیط زیست و توسعه، موسوم به اجلاس زمین، در سال ۱۹۹۲ در ریودوژانیرو برزیل برای امضا گشوده شد و در ۲۹ دسامبر ۱۹۹۳ لازم‌الاجرا شد، این کنوانسیون سه هدف اصلی شامل حفاظت از تنوع زیستی، بهره‌برداری پایدار از اجزای آن و تقسیم منصفانه و عادلانه منافع حاصل از استفاده از منابع ژنتیکی را دنبال می‌کند.
کنفرانس اعضای کنوانسیون تنوع زیستی که با عنوان «کاپ» شناخته می‌شود، رکن تصمیم‌گیری اصلی این معاهده است و کشورهای عضو در نشست‌های آن درباره راهکارهای حفاظت از تنوع زیستی، نحوه اجرای تعهدات، تأمین منابع مالی، انتقال فناوری و تدوین برنامه‌های جهانی برای مقابله با کاهش گونه‌های گیاهی و جانوری تصمیم‌گیری می‌کنند. نخستین اجلاس اعضای کنوانسیون در سال ۱۹۹۴ در ناسائو، پایتخت باهاما، برگزار شد. این نشست‌ها در سال‌های ابتدایی به صورت سالانه برگزار می‌شد، اما از سال ۲۰۰۰ به بعد، برگزاری اجلاس‌های عادی به‌طور معمول به فاصله دو سال یک‌بار تغییر یافت.
از مهم‌ترین دستاوردهای اجلاس‌های پیشین می‌توان به تصویب پروتکل کارتاهنا درباره ایمنی زیستی در سال ۲۰۰۰ و پروتکل ناگویا درباره دسترسی به منابع ژنتیکی و تقسیم منافع حاصل از استفاده از آنها در سال ۲۰۱۰ اشاره کرد. اجلاس دهم در ناگویا ژاپن، چارچوب راهبردی تنوع زیستی برای دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰ را تصویب کرد که اهدافی همچون کاهش فشار بر زیست‌بوم‌ها و گسترش مناطق حفاظت‌شده، از بخش‌های مهم آن بود.
در پانزدهمین اجلاس اعضای کنوانسیون که بخش دوم آن در دسامبر ۲۰۲۲ در مونترال کانادا برگزار شد، «چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ ـ مونترال» به تصویب رسید. این چارچوب نقشه راه جهانی برای مقابله با روند تخریب طبیعت تا سال ۲۰۳۰ است و ۲۳ هدف جهانی از جمله حفاظت و مدیریت مؤثر دست‌کم ۳۰ درصد از خشکی‌ها، آب‌های داخلی و مناطق ساحلی و دریایی جهان تا سال ۲۰۳۰، احیا و حفاظت از زیست‌بوم‌ها، کاهش آلودگی و بسیج منابع مالی برای اجرای تعهدات را در بر می‌گیرد.
شانزدهمین اجلاس اعضای کنوانسیون در اکتبر و نوامبر ۲۰۲۴ در شهر کالی کلمبیا برگزار شد و ادامه مذاکرات آن در فوریه ۲۰۲۵ در رم ایتالیا انجام گرفت. این اجلاس موضوعاتی از جمله سازوکار تأمین مالی حفاظت از تنوع زیستی، پایش اجرای چارچوب جهانی و تقسیم منافع حاصل از اطلاعات توالی‌یابی دیجیتال منابع ژنتیکی را پیگیری کرد.
هفدهمین اجلاس اعضای کنوانسیون تنوع زیستی (کاپ ۱۷) از ۱۹ تا ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ برابر با ۲۷ مهر تا ۸ آبان ۱۴۰۵ در ایروان، پایتخت ارمنستان در حال برگزاری است، این اجلاس نخستین ارزیابی جهانی پیشرفت جمعی کشورها در اجرای چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ ـ مونترال را در دستور کار دارد، ارزیابی که قرار است میزان تحقق تعهدات، شکاف‌های موجود و اقدامات مورد نیاز برای تسریع اجرای اهداف تا سال ۲۰۳۰ را مشخص کند، تأمین منابع مالی، سازوکارهای پایش و گزارش‌دهی، مشارکت جوامع بومی و محلی و تقسیم منصفانه منافع حاصل از منابع ژنتیکی از محورهای مهم این اجلاس است.