اگرچه در روزهای اخیر اخباری درباره تحرکات میانجیگرانه و ارائه بسته‌های پیشنهادی جدید با هدف گشودن گره مذاکرات و فراهم‌آوردن زمینه احیای مسیر دیپلماسی منتشر شده است، مواضع رسمی تهران همچنان از فقدان اراده برای آغاز مذاکراتی تازه، بدون تغییر محسوس در رفتار و رویکرد طرف مقابل، حکایت دارد.
تأکید سیدعباس عراقچی بر اینکه «چه جنگ بشود و چه نشود، سیاست‌های ما سر جای خودشان هستند» و اینکه «پایان جنگ باید تمامی جبهه‌ها را در بر گیرد»، نشان می‌دهد جمهوری اسلامی ایران در شرایط کنونی قصد ندارد صرفا در واکنش به تحرکات دیپلماتیک یا ابتکارهای میانجیگرانه، دستور کار مذاکراتی خود را از نو تعریف کند. در همین چارچوب، اظهارات محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس هیئت مذاکره‌کننده ایران، در نطق پیش از دستور جلسه علنی دیروز، یکشنبه سوم آبان، مبنی بر اینکه «ایران حرف جدیدی ندارد»، حامل پیامی معنادار به واشینگتن است؛ اینکه تهران در مقطع فعلی پیشنهاد تازه‌ای برای عرضه ندارد و انتظار دارد ایالات متحده، پیش از مطالبه امتیازات جدید، با تجدیدنظر در رویکرد خود و جبران عملی تعهدات نقض‌شده، زمینه اعتمادسازی و پیشبرد دیپلماسی را فراهم کند. در این میان، اظهارات دونالد ترامپ درباره ضرورت توقف کشتن مقام‌های ایرانی، با این استدلال که باید بداند با چه کسانی در حال مذاکره است، واجد اهمیت سیاسی و معنای ویژه‌ای است. چنین سخنانی، فارغ از انگیزه‌های احتمالی بیان آن، از وجود تناقضی جدی میان الزامات مذاکره و تداوم سیاست تهدید و فشار حکایت دارد. از این منظر، مسئله اصلی نه فقدان کانال‌های میانجیگری، بلکه نبود حداقلی از اراده سیاسی و اعتماد متقابل برای تبدیل تحرکات دیپلماتیک به فرایندی مؤثر و پایدار است.
ابتکار دو‌مرحله‌ای تروئیکای اروپایی برای مذاکره با ایران و آمریکا
در تازه‌‌ترین اخبار مربوط به میانجیگری بین ایران و آمریکا، منابع دیپلماتیک اروپایی به ارم‌نیوز اعلام کردند که آلمان، فرانسه و بریتانیا در حال آماده‌سازی ابتکاری جامع برای ارائه به دو طرف (ایران و آمریکا) هستند که اجرای آن در دو مرحله پیش‌بینی شده است. هدف این طرح، ابتدا حل‌وفصل مسئله تنگه هرمز و کاهش محاصره و سپس ورود به مذاکرات جامع درباره پرونده هسته‌ای، تحریم‌ها و دارایی‌های مسدودشده ایران است. مبنای مذاکرات نیز سازوکارها و اصول توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ خواهد بود. بر اساس توضیحات منابع دیپلماتیک، سه کشور اروپایی در مرحله نخست قصد دارند نقش تضمین‌کننده را بر عهده بگیرند و زمینه دستیابی به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز و لغو بخشی از محاصره ایران را فراهم کنند. هدف از این مرحله، عبور از فضای بی‌اعتمادی متقابل و بررسی امکان امتیازدهی‌های متقابل در قالب توافقی موقت و انتقالی است تا دو طرف بتوانند از وضعیت کنونی خارج شوند و مسیر مذاکرات بعدی را هموار کنند.
پس از تکمیل توافق اولیه، مرحله دوم آغاز خواهد شد که بر مذاکرات مربوط به پرونده هسته‌ای متمرکز است. در این مرحله، کاهش سطح غنی‌سازی اورانیوم بر اساس جدول زمانی مشخص و اعمال نظارت بین‌المللی بر تأسیسات هسته‌ای ایران مورد بررسی قرار می‌گیرد. تعیین تأسیساتی که باید تحت نظارت قرار گیرند، بر عهده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواهد بود. در چارچوب اولیه این ابتکار، در مقابل اقدامات هسته‌ای ایران، بخشی از تحریم‌ها لغو و محاصره نیز به‌طور کامل برچیده خواهد شد. این سازوکار بر اساس اصول توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ تنظیم می‌شود؛ توافقی که دونالد ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود از آن خارج شد. همچنین حل‌وفصل موضوع دارایی‌های مسدودشده ایران از دیگر محورهای مدنظر در مذاکرات جامع خواهد بود.
منابع دیپلماتیک تأکید کرده‌اند که انتشار رسمی این ابتکار به نتایج رایزنی‌های سه کشور اروپایی با واشینگتن و تهران و موافقت دو طرف با چارچوب کلی پیشنهاد بستگی دارد. این تلاش در شرایطی انجام می‌شود که یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، از آمادگی آلمان، فرانسه و بریتانیا برای مذاکره با ایران با هدف جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای خبر داده است. یک منبع دیپلماتیک فرانسوی نیز گفت تروئیکای اروپایی در تلاش است نقش خود را در مذاکرات احیا کند و برای مسائل حل‌نشده‌ای که به تنش‌های اقتصادی و نظامی بین‌المللی منجر شده‌اند، راه‌حل‌های واقع‌بینانه بیابد. به گفته او، اروپا خود را شریک اصلی در حل بحران پرونده هسته‌ای می‌داند و به دنبال طرحی است که محدودیت غنی‌سازی و سازوکارهای راستی‌آزمایی را در مقابل کاهش تحریم‌ها و حل مسئله دارایی‌های مسدودشده قرار دهد. این منبع، تعدد مسائل و اختلافات میان تهران و واشینگتن را یکی از عوامل اصلی ناکامی در دستیابی به راه‌حل برای تنش‌های جاری از فوریه گذشته تاکنون دانست. از این‌رو، اروپا معتقد است باید مسئله تنگه هرمز و محاصره از دایره منازعه خارج شود تا دو طرف بتوانند بر پرونده هسته‌ای متمرکز شوند و سازوکاری پویا برای رسیدگی به اختلافات ایجاد کنند. با این حال، یک مشاور سابق کمیته روابط خارجی پارلمان آلمان درباره احتمال پذیرش این ابتکار از سوی ترامپ ابراز تردید کرد. به گفته او، ترامپ میانجیگری قدرتمند اروپا را نمی‌پذیرد؛ زیرا چنین اقدامی می‌تواند به معنای پذیرش اشتباه خود در خروج از برجام در سال ۲۰۱۸ و ناتوانی در مدیریت پرونده ایران تلقی شود. همچنین ممکن است این برداشت تقویت شود که نتانیاهو او را به مسیری سوق داده که به منافع آمریکا آسیب زده است.
این مشاور سابق افزود: ترامپ میانجیگری اروپا را نشانه ضعف سیاست خارجی خود می‌داند و نگران است پیوند‌خوردن پرونده ایران با جنگ اوکراین بر تفاهم‌هایش با ولادیمیر پوتین تأثیر منفی بگذارد. در بخش دیگری از گزارش، در توافق سال ۲۰۱۵ یادآوری شده است که بر اساس آن، سطح غنی‌سازی اورانیوم ایران حداکثر به ۳.۶۷ درصد برای مدت ۱۵ سال محدود و تعداد سانتریفیوژهای نطنز به حدود پنج هزار دستگاه نسل اول برای ۱۰ سال کاهش می‌یافت. در مقابل، تحریم‌های هسته‌ای لغو یا تعلیق می‌شد تا امکان بخشی از مبادلات تجاری، مالی و نفتی ایران فراهم شود.
محمد ابوالعینین، پژوهشگر مسائل راهبردی، موفقیت ابتکار اروپا را وابسته به روابط دیپلماتیک این کشورها با تهران و واشینگتن و توانایی تأثیرگذاری آنها بر تصمیمات آمریکا دانست. به اعتقاد او، اگر تلاش اروپا صرفا به دیپلماسی سنتی محدود بماند، بحران در وضعیت فعلی باقی خواهد ماند؛ اما شکل‌گیری ائتلافی با آمادگی برای ایفای نقش واقعی در مذاکرات می‌تواند به توقف تشدید تنش‌ها کمک کند. او همچنین تأمین امنیت مسیرهای کشتیرانی، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و کاهش پیامدهای اقتصادی رویارویی، از‌جمله افزایش قیمت انرژی را از اهداف چنین ابتکاری برشمرد. به گفته او، ایجاد سازوکارهای عملی می‌تواند مانع تشدید تنش‌هایی شود که نشانه‌هایی از آن، از‌جمله افزایش استقرار نیروهای نظامی در مناطق پیرامونی ایران و سفر وزیر جنگ آمریکا به اسرائیل، مشاهده می‌شود. با این حال، تحقق این هدف به همراهی تهران و واشینگتن و پذیرش پیشنهادهای دیپلماتیک از سوی دو طرف بستگی دارد.
پیشنهاد منتسب به ایران برای بازگشایی تنگه هرمز در برابر رفع محاصره آمریکا
پیش از خبر ارم‌نیوز، العربیه هم به نقل از منابع آگاه مدعی شد ایران از طریق پاکستان پیشنهادی را به دولت آمریکا ارائه کرده است که بر اساس آن، بازگشایی تنگه هرمز در مقابل رفع محاصره آمریکا علیه بنادر ایران انجام شود. بر اساس این گزارش، تهران به پاکستان اعلام کرده است که برای ازسرگیری مذاکرات با واشینگتن آمادگی دارد. در مقابل، خبرگزاری تسنیم این گزارش العربیه را تکذیب کرد. یک منبع مطلع در گفت‌وگو با تسنیم، ادعای رسانه سعودی درباره پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز در برابر رفع محاصره دریایی را دروغ و خیال‌بافی توصیف کرد و گفت این خبر نیز مانند بسیاری دیگر از مطالب این رسانه درباره ایران، فاقد اعتبار است.
این منبع تأکید کرد که جمهوری اسلامی ایران اساسا هیچ معادله‌ای مبتنی بر بازگشایی تنگه هرمز در برابر رفع محاصره را نمی‌پذیرد و محاصره را از طریق روش‌های خود دور می‌زند و در نهایت خواهد شکست. او همچنین خاطرنشان کرد موضع رسمی ایران، همان هفت شرطی است که مقامات کشور به صراحت اعلام کرده و از طریق میانجی‌ها به طرف‌های مربوطه انتقال داده‌اند. به گفته این منبع، هرگونه گمانه‌زنی یا روایت رسانه‌ای دیگر درباره موضع ایران در این زمینه ارزشی ندارد. بنابراین، گزارش العربیه درباره ارائه پیشنهاد از سوی ایران، با تکذیب صریح یک منبع مطلع در تسنیم مواجه شده و دو روایت متفاوت درباره موضوع بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره آمریکا مطرح شده است. در این بین، برخی منابع OSINT مدعی شدند که صبح دیروز، یکشنبه، نشانه‌هایی از تحرکات دیپلماتیک با هدف جلوگیری از تشدید دوباره تنش‌ها با ایران مشاهده شده است. یک هواپیمای دولتی ایران پس از توقفی یک‌ساعته در دوبی، به تهران بازگشت. این اتفاق اندکی پس از فرود یک هواپیمای قطری در تهران رخ داد. این منابع، هم‌زمانی فرود هواپیمای قطری در تهران و بازگشت هواپیمای دولتی ایران از دوبی را در چارچوب نشانه‌های احتمالی تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از افزایش مجدد تنش‌ها ارزیابی کرده‌اند.
عراقچی: چه جنگ بشود و چه نشود، سیاست‌های ما سر جای خودشان هستند و پایان جنگ باید همه جبهه‌ها را در بر گیرد
در مقابل این گمانه‌زنی‌ها درباره ابتکارات دیپلماتیک، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، دیروز، یکشنبه سوم آبان، در آیین گشایش مرکز اسناد و موزه شهید سید‌کمال خرازی، با اشاره به تحولات ناشی از جنگ‌های اخیر گفت: منطقه پس از جنگ‌های یک سال و نیم گذشته، به‌ویژه جنگ رمضان، دیگر مانند گذشته نخواهد بود. به گفته او، این جنگ‌ها نقطه‌عطفی در تاریخ منطقه بوده‌اند، ساختارهای امنیتی موجود را تغییر داده‌اند و واقعیت‌های جدیدی را به وجود آورده‌اند که همه کشورهای منطقه و جهان باید آنها را در نظر بگیرند. وزیر خارجه با اشاره به عملکرد پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، اظهار کرد: ساختارهای امنیتی متکی بر حضور و دخالت خارجی نتوانسته‌اند امنیت کشورهای میزبان را تأمین کنند. به تعبیر او، پایگاه‌های آمریکا نه‌تنها صلح و امنیت به همراه نیاورده‌اند، بلکه در حمله به ایران مشارکت داشته و خود به عاملی برای ناامنی تبدیل شده‌اند. او همچنین نقش رژیم صهیونیستی را در بی‌ثباتی و جنگ‌طلبی منطقه برجسته دانست و گفت این رژیم همواره مانع استقرار امنیت و ثبات بوده است. عراقچی همچنین تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران از هر اقدامی که به ایجاد امنیت درون‌زا و تقویت اتکای کشورهای منطقه به ظرفیت‌های خودشان منجر شود، استقبال می‌کند. او افزود: حضور نیروهای خارجی در منطقه باید به صفر برسد؛ زیرا این نیروها برای تأمین منافع خود و حفاظت از اسرائیل در منطقه حضور دارند و تداوم فعالیت آنها موجب ناامنی خواهد شد. سکاندار سیاست خارجی کشورمان با اشاره به آسیب‌دیدن پایگاه‌های آمریکا در منطقه افزود: بر اساس آمارهای ارائه‌شده از سوی پنتاگون، تقریبا همه این پایگاه‌ها آسیب دیده و صدها ساختمان در آنها از بین رفته است. همچنین به گفته او، آمریکا در جنگ بیش از ۸۰ هواپیما و جنگنده از دست داده که تقریبا همه آنها در حملات موشکی ایران و در زمان حضور روی زمین هدف قرار گرفته‌اند.
وی با تأکید بر اینکه سیاست اصولی ایران همچنان تأمین امنیت منطقه به دست کشورهای خود منطقه و بدون دخالت نیروهای خارجی است، آمادگی جمهوری اسلامی را برای گفت‌وگو و همکاری با همسایگان اعلام کرد. عراقچی سیاست همسایگی ایران را مبتنی بر همزیستی مسالمت‌آمیز دانست و گفت کشورهای منطقه باید برای تأمین امنیت مشترک خود، به راه‌حلی برسند که همه آنها در آن مشارکت داشته باشند و هیچ نیروی خارجی در آن دخالت نکند. وزیر امور خارجه در ادامه با تأکید بر پیوستگی مسائل منطقه گفت: نمی‌توان در بخشی از منطقه جنگ و درگیری وجود داشته باشد و در بخش دیگر انتظار صلح و آرامش داشت. او تصریح کرد: ایران در تمامی مذاکرات با آمریکا که با میانجیگری پاکستان، قطر و دیگر دوستان انجام شده، بر این موضوع تأکید کرده است که پایان جنگ باید همه جبهه‌ها را در بر گیرد و درگیری‌ها در تمامی جبهه‌ها خاتمه یابد؛ در غیر این صورت، ثبات منطقه‌ای برقرار نخواهد شد.
دیپلمات ارشد کشورمان همچنین وضعیت تنگه هرمز را از‌جمله تغییرات بنیادین ناشی از جنگ دانست و گفت: این تنگه برای دهه‌ها باز بوده و ایران و عمان، به‌عنوان دو کشور ساحلی آن، مانعی برای عبور و مرور ایجاد نکرده‌اند، بلکه امنیت و ایمنی مسیرها را تأمین کرده و از محیط زیست مراقبت کرده‌اند. با این حال، جنگ واقعیت‌های جدیدی ایجاد کرده و مسیرها و نحوه اداره تنگه هرمز دیگر مشابه گذشته نخواهد بود. او افزود: درباره برخی از این مسائل مذاکره شده و مذاکرات همچنان ادامه خواهد یافت.
او درباره احتمال وقوع جنگ دوباره نیز گفت چه جنگ بشود و چه نشود، سیاست‌های ایران تغییری نخواهد کرد. عراقچی با اشاره به دو بار حمله نظامی علیه ایران اظهار کرد طرف مقابل نتیجه این اقدامات را دیده و در صورت تکرار آن، نتیجه‌ای متفاوت از گذشته به دست نخواهد آورد. وزیر امور خارجه در پایان با تأکید بر ضرورت توجه به دوران پس از جنگ، گفت ایران و کشورهای منطقه باید بدون دخالت خارجی در صلح و آرامش در کنار یکدیگر زندگی کنند. او ارتباطات ایران با کشورهای حوزه خلیج فارس را برقرار دانست و اعلام کرد تهران برای همکاری با این کشورها و دستیابی به تفاهم مشترک درباره ساختار امنیتی جدید منطقه تلاش می‌کند.
قالیباف: ایران حرف جدیدی ندارد
در کنار گفته‌های عراقچی، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران در نطق پیش از دستور جلسه علنی روز یکشنبه سوم آبان مجلس، با تأکید بر اینکه ملت ایران در برابر فشارها و تهدیدهای آمریکا تسلیم نخواهد شد، گفت تا زمانی که واشینگتن رفتار خود را تغییر ندهد، از زورگویی و طمع‌ورزی دست برندارد و تعهدات نقض‌شده خود را به‌صورت عینی و عملی جبران نکند، ادعاهای آن برای جمهوری اسلامی ایران اعتباری نخواهد داشت. قالیباف با اشاره به سالروز اعتراض تاریخی امام خمینی(ره) به قانون کاپیتولاسیون در چهارم آبان ۱۳۴۳، این قانون را از نگاه امام راحل سند بردگی ملت ایران و تعرض به استقلال و کرامت کشور دانست. او با اشاره به پیوند آمریکا و رژیم صهیونیستی در سخنان تاریخی امام خمینی(ره) گفت امروز نیز اقدامات رژیم صهیونیستی و تلاش واشینگتن از طریق تحریم، ترور و اقدامات نظامی و اقتصادی برای شکستن اراده ملت ایران، ادامه همان سلطه‌گری گذشته است.
رئیس مجلس با بیان اینکه تفاوت بنیادین امروز با سال ۱۳۴۳ در استقلال و قدرت ملت ایران است، اظهار کرد ملت ایران طی ۴۷ سال گذشته زنجیره‌های اسارت را پاره کرده و امروز کشوری مقتدر و مستقل در منطقه است. به گفته او، ایران دیگر دوران تحقیر پهلوی را پشت سر گذاشته و با برخورداری از خودباوری، توان دفاعی و اراده ملی اجازه نخواهد داد قدرت‌های خارجی درباره سرنوشت کشور تصمیم بگیرند. قالیباف تأکید کرد ملت ایران مرعوب تهدیدهای نظامی و فشارهای رسانه‌ای آمریکا نخواهد شد و در برابر هرگونه تعرض به تمامیت ارضی کشور آماده پاسخ‌گویی است. او تصریح کرد تهدید به جنگ گسترده یا ترور نمی‌تواند موجب عقب‌نشینی ایران از حقوق و منافع خود شود.
رئیس مجلس در ادامه گفت ایران حرف جدیدی ندارد و این آمریکا بوده که با محاسبات غلط و جنگ علیه ایران وارد باتلاق شده است؛ بنابراین خود آمریکایی‌ها باید اقدامات لازم را برای نجات خود انجام دهند. او در بخش دیگری از سخنان خود به گرانی مستمر کالاهای اساسی اشاره کرد و گفت افزایش قیمت‌ها فشار سنگینی بر مردم، به‌ویژه محرومان، کارگران، بازنشستگان و اقشار مستضعف وارد کرده است. قالیباف با قدردانی از افزایش ۵۰درصدی میزان کالابرگ برای بخشی از مردم، این اقدام را کمکی برای تأمین اقلام اساسی دانست، اما تأکید کرد مقابله با گرانی و ساماندهی فرایند توزیع کالاها نیز باید ادامه یابد تا معیشت مردم کمترین آسیب را از جنگ و تحریم ببیند.
او با اعلام آمادگی مجلس برای کمک به دولت در این زمینه گفت قوانین دائمی و برنامه هفتم پیشرفت، مقررات و منابع لازم را پیش‌بینی کرده‌اند. قالیباف همچنین از تأخیرهای گاه‌به‌گاه در تسویه مطالبات فروشگاه‌ها و واحدهای خرد مجری طرح کالابرگ انتقاد کرد و خواستار تنظیم منظم و قاعده‌مند فرایند پرداخت مطالبات آنها از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و بخش‌های مالی شد تا سرمایه در گردش کسبه و زنجیره تأمین کالاها آسیب نبیند. رئیس مجلس در ادامه با اشاره به ضرورت پیشگیری از ناترازی انرژی در فصل سرد سال، مصرف غیربهینه و اسراف انرژی را چالشی ساختاری دانست. او گفت مجلس در برنامه هفتم پیشرفت، سازوکار قانونی گواهی‌های صرفه‌جویی را فراهم کرده و نزدیک به ۱۰۰ شرکت خصوصی نیز در این عرصه فعالیت می‌کنند.
به گفته قالیباف، بر اساس این سازوکار، افراد و مجموعه‌هایی که در مصرف گاز صرفه‌جویی کنند، باید درآمد حاصل از آن را در حساب بانکی خود دریافت کنند تا منافع اقتصادی صرفه‌جویی برای خانوارها ملموس باشد. او از دولت، وزارت نفت و شرکت ملی گاز خواست صدور گواهی‌های صرفه‌جویی را پیش از تحقق صرفه‌جویی تسریع و از سرمایه‌گذاران حمایت کنند. قالیباف همچنین با تأکید بر ضرورت مشارکت ملی برای عبور از زمستان پیش‌رو، از رسانه‌ها، نهادهای مردمی، شوراهای اسلامی و استانداران خواست ظرفیت محلات و خانوارها را برای تحقق هدف کاهش حداقل ۱۰درصدی مصرف گاز فعال کنند. او تأکید کرد صرفه‌جویی باید به عنوان مشارکت اقتصادی و برخورداری مستقیم مردم از منافع آن معرفی شود.
نشست استانبول و پرونده ایران؛ ضرورت مشارکت واقعی قدرت‌های منطقه‌ای
وزیران امور خارجه ترکیه، عربستان سعودی، پاکستان و مصر در کنار وزیران خارجه آلمان، فرانسه، بریتانیا و ایتالیا، روز جمعه اول آبان در استانبول گرد هم آمدند تا درباره تحولات امنیتی منطقه و جهان گفت‌وگو کنند. این نشست نخستین گردهمایی مشترک چهار کشور منطقه‌ای در قالب R۴ با سه کشور اروپایی E۳ و ایتالیا بود. اگرچه ایران در این نشست حضور نداشت، پرونده ایران و جنگ میان تهران و واشینگتن از مهم‌ترین محورهای مذاکرات بود. این ابتکار به دنبال تلاش‌های یک‌ماهه هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، شکل گرفت و موضوعاتی از جمله فلسطین، یمن، جنگ ایران و آمریکا، تنگه هرمز و جنگ روسیه و اوکراین در آن مورد بحث قرار گرفت. ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی پیش‌تر در مردادماه سال جاری سازوکاری امنیتی برای نزدیکی بیشتر در زمینه تأمین امنیت منطقه امضا کرده بودند و به نظر می‌رسید مصر نیز به دنبال مشارکت در این چارچوب باشد.
شرکت‌کنندگان در این نشست، با وجود تفاوت در منافع و اولویت‌ها، از پیامدهای مناقشات جاری منطقه‌ای و بین‌المللی متأثر هستند. یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، نیز پس از نشست تأکید کرد آثار این مناقشات به‌شدت در مناطق مربوط به هر هشت کشور احساس می‌شود. در پایان نشست، وزیران خارجه چهار کشور منطقه‌ای شامل مصر، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در بیانیه‌ای، اشغالگری اسرائیل را منشأ اصلی بی‌ثباتی در منطقه و فراتر از آن دانستند و بر ضرورت حل‌وفصل تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و وضعیت تنگه هرمز از طریق گفت‌وگو و دیپلماسی تأکید کردند. آنها همچنین تشدید تنش‌ها از سوی انصارالله را غیرقابل قبول خواندند. با این حال، هشت کشور حاضر به دلیل اختلاف دیدگاه‌ها و منافع، بیانیه مشترکی امضا نکردند.
هاکان فیدان پس از نشست گفت همه کشورهای حاضر مخالف گسترش بیشتر جنگ هستند و بر پایان فوری درگیری‌ها و آتش‌بس در خلیج فارس و اوکراین تأکید دارند. او افزود تقریبا اجماعی وجود دارد که گفت‌وگو و دیپلماسی مناسب‌ترین مسیر برای حل بحران است. وزیر خارجه ترکیه همچنین هشدار داد حمله جدید به ایران موجب گسترش جنگ و درگیری در منطقه خواهد شد. وادفول، وزیر خارجه آلمان نیز از توافق هشت کشور درباره ضرورت رایزنی‌های نزدیک‌تر، تبادل دیدگاه‌ها، تدوین مواضع مشترک و هماهنگی بهتر تلاش‌های دیپلماتیک خبر داد و آمادگی آلمان، فرانسه و بریتانیا برای مذاکره با ایران درباره برنامه هسته‌ای را اعلام کرد. ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه نیز خواستار خویشتنداری دو طرف شد و هشدار داد تشدید دوباره تنش میان ایران و آمریکا برنده‌ای نخواهد داشت و پیامدهای جدی بر قیمت نفت و سایر حامل‌های انرژی خواهد گذاشت.
در تحلیل بین خطوط این نشست باید گفت تلاش ترکیه و آلمان برای ایجاد چارچوبی مشترک میان مسائل امنیتی اروپا و خاورمیانه مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، جنگ ایران و آمریکا، جنگ اوکراین و امنیت مسیرهای راهبردی، پرونده‌هایی جدا از یکدیگر نیستند و می‌توانند در یک بستر دیپلماتیک بررسی شوند. ترکیه به دنبال تقویت نقش منطقه‌ای خود، اروپا در پی تحرک‌بخشیدن به دیپلماسی و پاکستان نیز در تلاش برای تقویت جایگاه میانجیگری خود در پرونده ایران و آمریکاست. با وجود توافق بر ضرورت جلوگیری از جنگ، اختلاف دیدگاه‌ها درباره علل بحران و چگونگی حل آن همچنان جدی است. کشورهای منطقه‌ای بیش از هر چیز نگران گسترش درگیری‌ها، ناامنی مسیرهای دریایی و پیامدهای منطقه‌ای جنگ هستند؛ در حالی که کشورهای اروپایی همچنان بر نگرانی‌های خود درباره برنامه هسته‌ای ایران و ضرورت دستیابی به توافق تأکید می‌کنند.
همچنین در اظهارات و مواضع برخی شرکت‌کنندگان، حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران محکوم نشد و ادعاهایی درباره نقش ایران در انسداد تنگه هرمز مطرح شد. این مسئله از جمله عواملی است که ارزیابی مثبت از توانایی نشست برای حل بحران را دشوار می‌کند. روزنامه اسپانیایی ال‌پائیس نیز در تحلیل خود تأکید کرده است که هشت کشور در موضوعات مختلف، از فلسطین تا ایران، اختلاف‌نظر دارند. در نگاه کلان، اشتراک نظر درباره ضرورت دیپلماسی به معنای همسویی در سایر ابعاد پرونده ایران نیست. اثرگذاری نشست استانبول به میزان هماهنگی اعضا، توانایی آنها برای انتقال پیام‌ها و ایجاد مسیرهای مؤثر مذاکره و برخورداری از ابزارهای سیاسی و اقتصادی بستگی دارد. ظرفیت میانجیگری پاکستان، ارتباط ترکیه با تهران و واشینگتن و روابط دیپلماتیک کشورهای اروپایی با آمریکا می‌تواند به مهار تنش کمک کند، اما این ظرفیت‌ها هنوز به ابتکار مشخص و سازوکار عملیاتی تبدیل نشده‌اند. بر این اساس، صرف برگزاری نشست و اعلام نگرانی مشترک برای جلوگیری از جنگ کافی نیست. اگر قرار است این چارچوب به حل بحران منجر شود، قدرت‌های منطقه‌ای باید در شکل‌گیری توافق نقش واقعی و مؤثر داشته باشند، نه اینکه صرفا در جایگاه میانجی، ناظر یا طرف مذاکره قرار گیرند. در غیر این صورت، نشست‌هایی از این دست در سطح تبادل نظر باقی خواهند ماند و فاصله میان اعلام آمادگی برای دیپلماسی و دستیابی به راهکاری عملی برای پایان جنگ همچنان پابرجا خواهد بود.
تنها راه خروج از جنگ، توافقی است که هر دو طرف بتوانند خود را پیروز آن بدانند
بلومبرگ هم در گزارشی با اشاره به افزایش نشانه‌های احتمال تشدید جنگ خاورمیانه نوشت ایران خود را برای ازسرگیری حملات آمریکا در حوالی انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر آماده می‌کند و در حال تدارک پاسخ‌گویی در سراسر منطقه، از جمله علیه اسرائیل و امارات متحده عربی، است؛ این ارزیابی را فردی آگاه از دیدگاه‌های مقام‌های تهران مطرح کرده است. به گفته این منبع، فاصله زمانی میان انتخابات آمریکا و آغاز به کار کنگره جدید در اوایل ژانویه دشوارترین دوره پیش‌رو خواهد بود. او تأکید کرده است تنها راه خروج از جنگ، دستیابی به توافقی است که هر دو طرف بتوانند آن را پیروزی خود معرفی کنند. در همین حال، فردی آگاه از دیدگاه‌های دولت امارات گفته است برخی مقام‌های کشورهای عربی اطمینان زیادی دارند خشونت‌ها از سر گرفته خواهد شد و نگران‌اند دور تازه درگیری‌ها از مرحله پیشین شدیدتر باشد.
بلومبرگ مجموعه‌ای از تحولات نظامی و سیاسی را نشانه افزایش احتمال تشدید تنش‌ها دانسته است؛ از جمله اعزام سومین گروه رزمی ناو هواپیمابر و ۱۰ هزار ملوان و تفنگدار دریایی دیگر به منطقه از سوی آمریکا، سفر اعلام‌نشده پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، به اسرائیل و کاهش شمار نیروهای مستقر در برخی پایگاه‌های آمریکایی که در حملات تلافی‌جویانه ایران آسیب دیده‌اند. هم‌زمان، آمریکا دستور خروج شماری از دیپلمات‌ها و اعضای خانواده‌هایشان را از عربستان صادر کرده است؛ اقدامی که پس از گسترش حملات حوثی‌ها به این کشور صورت گرفت.
در ارزیابی کارشناسان مورد استناد بلومبرگ نیز نشانه‌ها از احتمال ازسرگیری جنگ حکایت دارد، هرچند زمان آن مشخص نیست. انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و رقابت انتخاباتی نتانیاهو از عوامل مؤثر بر محاسبات سیاسی دو طرف توصیف شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که ازسرگیری جنگ ممکن است برای هر دو رهبر فرصتی سیاسی ایجاد کند، اما خطر پیامدهای معکوس را نیز در پی دارد. در کنار این عوامل، فشار اقتصادی و محاصره دریایی ایران، اختلال در انتقال انرژی از خلیج فارس و افزایش بیش از ۸۰درصدی قیمت نفت برنت از ابتدای سال، بر پیچیدگی شرایط افزوده است. تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان جنگ تاکنون به نتیجه نرسیده، هرچند عراقچی آمادگی ایران برای بازگشت به دیپلماسی را مشروط به مشاهده نشانه‌های جدی از تمایل آمریکا به توافقی عادلانه اعلام کرده است.
در نهایت، چشم‌انداز دیپلماسی میان تهران و واشینگتن بیش از آنکه به شمار بسته‌های پیشنهادی یا رفت‌وآمد میانجی‌ها وابسته باشد، به میزان آمادگی دو طرف برای عبور از چرخه فرساینده تهدید، بی‌اعتمادی و مطالبه امتیاز بستگی دارد. تهران با تأکید بر نداشتن پیشنهاد تازه، عملا توپ را به زمین واشنگتن انداخته و می‌کوشد هزینه تداوم رویکرد تقابلی را متوجه طرف مقابل کند. بااین‌حال، سکوت و انتظار نمی‌تواند به‌تنهایی جایگزین یک راهبرد دیپلماتیک فعال شود. اکنون پرسش اصلی این است که آیا کاخ سفید حاضر خواهد شد از زبان فشار به منطق تفاهم گذر کند یا همچنان در پی گشودن مسیر مذاکره با ابزار تهدید خواهد بود؛ مسیری که بیش از هر چیز، چشم‌انداز مصالحه را تیره‌تر می‌کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.