یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: چین از زمان اصلاحات بازارمحور خود در سال ۱۹۷۸ میلادی، فرآیند ادغام سریع در سیستم تجارت جهانی را تجربه کرده است. سهم تجارت جهانی چین از کمتر از یک درصد در سال ۱۹۷۹ به تقریباً ۷ درصد در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است و بخش قابل‌توجهی از این رونق تجاری را می‌توان به صادرات و واردات کشاورزی نسبت داد. از سال ۲۰۱۱، چین به عنوان بزرگترین واردکننده محصولات کشاورزی در جهان ظهور کرد. اما در عین حال، جهان دهه‌های اخیر شاهد تنش‌های سیاسی مکرر بین چین و برخی از قدرت‌های بزرگ غذا بوده است.
چنین شرایط سیاسی متغیری، تنوعی را در روابط‌های دوجانبه ایجاد می‌کند که برای شناسایی ضروری است. مهمتر از همه، در مقایسه با کشورهای بازار آزاد، رژیم سیاسی سوسیالیستی چین امکان مداخله قابل‌توجه دولت در فعالیت‌های اقتصادی را فراهم می‌کند. یعنی، چین قدرت اداری بیشتری برای اعمال نفوذ بر تصمیمات تجاری در پاسخ به شوک‌های سیاسی دارد. مثلا در میان بخش‌های متعددی که استراتژی اقتصادی چین را در قبال ایالات متحده امریکا و سایر کشورهای غربی شکل می‌دهند، تعداد کمی از آنها به اندازه غذا و کشاورزی اهمیت دارند. چین به عنوان یکی از بزرگترین واردکنندگان محصولات کشاورزی در جهان، بارها از دسترسی به بازارهای وسیع خود به عنوان اهرم فشار در مذاکرات تجاری استفاده کرده و در سال ۲۰۲۵، در پاسخ به تعرفه‌های «روز آزادی» رئیس‌جمهور آمریکا، واردات سویا از این کشور را برای چند ماه به حالت تعلیق درآورد که یک شکست بزرگ برای کشاورزان آمریکایی بود
چین به عنوان یکی از بزرگترین واردکنندگان محصولات کشاورزی در جهان، بارها از دسترسی به بازارهای وسیع خود به عنوان اهرم فشار در مذاکرات تجاری استفاده کرده است. به عنوان مثال، در سال ۲۰۲۵، در پاسخ به تعرفه‌های «روز آزادی» دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، واردات سویا از آمریکا را برای چند ماه به حالت تعلیق درآورد که یک شکست بزرگ برای کشاورزان آمریکایی بود. به عنوان بخشی از آتش‌بس تجاری شکننده ترامپ و شی جین پینگ، رهبر چین، در ماه مه امسال، چین موافقت کرد که حداقل ۱۷ میلیارد دلار در سال از کالاهای کشاورزی ایالات متحده را برای مدت باقی مانده از دوره ریاست‌جمهوری ترامپ خریداری کند و دسترسی به بازار برای واردات گوشت گاو و مرغ ایالات متحده را از برخی این کشور احیا کرد.
ایالات محتده آمریکا فقط هدف چین برای این استراتژی نیست. در سال ۲۰۲۶، چین به طور مشابه واردات انواع محصولات کشاورزی کانادا را در تلافی تعرفه‌های کانادا بر خودروهای برقی چینی متوقف کرد و در موارد دیگر، پکن پا را فراتر گذاشته و از بازار محصولات غذایی خود به عنوان سلاحی در اختلافات سیاسی استفاده کرده است. هنگامی که در اواخر سال ۲۰۲۵، نخست‌وزیر ژاپن، سانای تاکایچی، از احتمال مداخله ژاپن در درگیری بر سر تایوان خبر داد، چین بیش از ۸۶ میلیون دلار خرید غذاهای دریایی و ساکی ژاپنی را به حالت تعلیق درآورد و تا صنایع شیلاتی ژاپن را به زانو درنیاورد، دست بر نداشت.
میزان وابستگی چین
در دیدار اخیر دو رئیس‌جمهور، کاخ سفید اعلام کرده چین متعهد شده است که طی ۳ سال آینده حداقل ۱۷ میلیارد دلار محصولات کشاورزی از ایالات متحده خریداری کند. تعهد چین منعکس‌کننده محاسبات اقتصادی و سیاسی است. برای پکن، بهبود دسترسی به محصولات کشاورزی مقرون‌به‌صرفه، از امنیت غذایی داخلی حمایت کرده و به مدیریت فشارهای تورمی کمک می‌کند. با افزایش درآمد مردم چین، اشتهای آنها برای گوشت، لبنیات و سایر کالاها افزایش یافته و با وجود تلاش‌های عمده برای تقویت تولید مواد غذایی داخلی، چین بیشتر به واردات برای محصولات حیوانی وابسته شده است با این حال، بازار عظیم محصولات کشاورزی پکن، واقعیتی ناپایدار را نیز منعکس می‌کند: چین برای تأمین تقاضای داخلی به شدت به واردات وابسته است. با افزایش درآمد مردم چین، اشتهای آنها برای گوشت، لبنیات و سایر کالاها نیز افزایش یافته است. با وجود تلاش‌های عمده برای تقویت تولید مواد غذایی داخلی، چین بیشتر به واردات برای محصولات حیوانی و همچنین خوراک دام وابسته شده است.
واردات مواد غذایی چین در سال ۲۰۲۳ به ۲۱۵ میلیارد دلار رسید که در آن زمان بزرگترین واردات جهان بود و نزدیک به ۸۵ درصد از سویا، بیش از ۶۷ درصد از محصولات روغنی و آجیل و نزدیک به ۲۵ درصد از گوشت گاو آن از تأمین‌کنندگان خارجی تأمین می‌شد. هزینه واردات مواد غذایی چین در سال‌های اخیر اندکی کاهش یافته است، اما همچنان بالای ۲۰۰ میلیارد دلار باقی مانده است، رقمی که از کل واردات اکثر کشورها بیشتر است.
رهبری چین در بیوتکنولوژی کشاورزی
چین در طول دوره چهاردهمین برنامه ۵ ساله (۲۰۲۵-۲۰۲۱) پیشرفت قابل‌توجهی در مکانیزاسیون کشاورزی داشته است. از زمان ورود به دوره پانزدهمین برنامه ۵ ساله (۲۰۲۶-۲۰۳۰)، این کشور به ارتقا ماشین‌آلات هوشمند پیشرفته ادامه داده و به طور قابل‌توجهی کارایی عملیات کشاورزی پاییزی را بهبود بخشیده است. کمباین‌های برداشت غلات با ظرفیت تغذیه ۱۸ کیلوگرم در ثانیه و پهپادهای محافظت از محصول با ظرفیت حمل ۸۵ کیلوگرم، شاهد استقرار سریع‌تری هستند. چین در حال برداشتن گام‌هایی برای تبدیل شدن به یک رهبر در بیوتکنولوژی کشاورزی است، به طوری که در نهایت می‌تواند نه‌تنها بازارهای وسیع واردات مواد غذایی خود را در اختیار داشته باشد، بلکه صادرات کشاورزی را نیز برای منافع سیاسی انتخاب کند
ماشین‌آلات مناسب برای زمین‌های تپه‌ای و کوهستانی به طور گسترده‌تری در حال استقرار هستند و تجهیزات مناسبی را برای مزارع شیب‌دار و تراس‌دار فراهم می‌کنند. با توجه به کاهش نیروی کار چین و اثرات تولید بیش از حد و تغییرات اقلیمی بر زمین‌های زراعی آن، پکن احتمالاً در سال‌های آینده همچنان به محصولات غذایی خارجی وابسته خواهد بود. اگرچه استراتژی این کشور برای استفاده از بازار واردات خود برای نفوذ ژئوپلیتیکی تاکنون به خوبی به آن خدمت کرده است، اما به نظر می‌رسد پکن به آسیب‌پذیری بزرگ خود نیز پی برده است.
در نتیجه، این کشور در حال برداشتن گام‌هایی برای تبدیل شدن به یک رهبر در بیوتکنولوژی کشاورزی است، به طوری که چین در نهایت می‌تواند نه‌تنها بازارهای وسیع واردات مواد غذایی خود را در اختیار داشته باشد، بلکه صادرات کشاورزی را نیز برای منافع سیاسی انتخاب کند. دو شرکت سینجنتا و یوان لانگ‌پینگ های‌تک کشاورزی از امسال حضور خود را در آمریکای لاتین از طریق خرید شرکت‌های دیگر تقویت کرده‌اند چنانکه یوان لانگ‌پینگ های‌تک کشاورزی ۹۰ درصد از سهام کارخانه فرآوری بذر سویا Cereal Ouro واقع در ریو ورده، برزیل و شرکت بذر سبزیجات سینگنتا از تکمیل خرید فلترین سمنتس، یک شرکت بذر سبزیجات برزیلی را خریداری کرد.
صنعت صادرات آفت‌کش‌های چین
ترکیب صنعت صادرات آفت‌کش‌های چین نیز در حال تغییر است. بر اساس نوع محصول، چشم‌انداز جهانی آفت‌کش‌ها را می‌توان به ۳ سطح اصلی تقسیم کرد. شرکت‌های دولتی و شرکت‌های خصوصی چینی اکنون در هر سطح حضور دارند و برخی از آنها ساختارهای مالکیت آبشاری دارند که به هر سه سطح می‌رسد. بایر، BASF، کورتوا، FMC و سینجنتا سطح اول را رهبری می‌کنند که با تحقیق و توسعه مشخص می‌شود. در سال ۲۰۱۷، ChemChina سینجنتا را خریداری کرد. در سال ۲۰۲۱ با ادغام ChemChina و گروه Sinochem، سینجنتا اکنون در نهایت توسط China Sinochem Holdings تحت نظارت کمیسیون نظارت و مدیریت دارایی‌های دولتی شورای دولتی (SASAC) کنترل می‌شود.
سطح دوم، شرکت‌ها بر مواد و فرمولاسیون‌های فعال بدون حق ثبت اختراع یا پتنت، مانند Adama چین و Shandong Weifang Rainbow تمرکز دارد. آنها به سرعت سهم بازار خود را از طریق ادغام و تملک و ادغام تولید، توزیع و بازاریابی گسترش داده‌اند. آداما، که اکنون بخشی از گروه سینجنتا متعلق به شرکت ChemChina) ) است، در صنعت جهانی آفت‌کش‌های ژنریک جایگاه پیشرو دارد و فروش آن تحت سلطه علف‌کش‌ها است (با ۱.۹۷ میلیارد دلار آمریکا در سال ۲۰۲۱ – ۴۰ درصد از فروش شرکت (، در حالی که شاندونگ ویفانگ رینبو همچنان بزرگترین صادرکننده آفت‌کش چین از نظر حجم است.
رده سوم، توسط جیانگ سو یانگنونگ، ژجیانگ وینکا، نوتریچم، لیر و… نمایندگی می‌شود، شرکت‌هایی که به دنبال تثبیت حضور خود در بازارهای منطقه‌ای یا به عنوان تأمین‌کننده مواد مؤثر برای شرکت‌های رده بالاتر هستند (ادغام و تملک در این گروه در حال انجام است) در رده بالای بازار، مالکیت دولتی غالب است.
رده دوم تحت سلطه تعداد انگشت‌شماری از شرکت‌های خصوصی است، اگرچه برخی از این شرکت‌ها تا حدودی متعلق به رده بالا هستند در سطح سوم، جدا از یانگ نونگ، بازیگران کلیدی شرکت‌های خصوصی هستند. همه این بازیگران با رشد فروش زیاد در رتبه‌بندی جهانی در حال صعود هستند که ممکن است روابط قدرت را در مجموعه جهانی مواد شیمیایی کشاورزی به طور قابل‌توجهی تغییر دهد.
چالش تغذیه جمعیتی عظیم طبقه متوسط
گزارش شده است که میزان تولید برنج سوپر هیبرید بومی چین در یک پایگاه نمونه در استان سیچوان به رکورد جهانی تقریباً ۱۸.۸ تن در هکتار رسیده است که از هدف تعیین شده توسط دانشمندان چینی فراتر رفته است. از طرفی اصلاحات روستایی چین بر تقویت حقوق قانونی زمین و گسترش ادغام مبتنی بر بازار تمرکز دارد. با این حال، توسعه آنها همچنان به دلیل برداشت‌های ضعیف از امنیت مالکیت محدود است و باعث می‌شود مناطق وسیعی از زمین زیر کشت باقی بمانند.
کشاورزان اغلب از بازارهای اجاره رسمی اجتناب می‌کنند و ترتیبات غیررسمی و مبتنی بر اعتماد را ترجیح می‌دهند که مقیاس را محدود می‌کند اما انعطاف‌پذیری را حفظ می‌کند. اگر اصلاحات با این واقعیت‌های رفتاری همسو باشند – بهبود اعتماد به اجرای محلی و حمایت از اجاره غیررسمی زمین که در حال حاضر در حال انجام است – مؤثرتر خواهند بود.
تهدید ناامنی غذایی در ذهن مقامات حزب کمونیست چین بسیار پررنگ است. قیام‌ها بر سر غذا در طول تاریخ چین به بحران‌های سیاسی دامن زده است. در قحطی سال‌های ۱۹۰۶-۱۹۰۷، حدود ۲۵ میلیون چینی از گرسنگی جان باختند، رویدادی که تلاش‌ها برای سرنگونی سلسله چینگ، آخرین سلسله امپراتوری چین را تسریع کرد. قحطی بزرگ چین در سال‌های ۱۹۵۹-۱۹۶۱ که ناشی از سوءمدیریت شدید در بحبوحه شور انقلابی مائو تسه تونگ بود، حتی بدتر از آن بود. این قحطی جان تقریباً ۳۰ میلیون نفر را گرفت و به طور گسترده مرگبارترین قحطی تاریخ محسوب می‌شود.
در اواخر دهه ۱۹۸۰، افزایش قیمت مواد غذایی، نارضایتی عمومی را در اعتراضات میدان تیان‌آن‌من شعله‌ور کرد که منجر به قتل‌عام معترضان در سال ۱۹۸۹ شد. با توجه به این تاریخ تاریک، پکن مدت‌ها است که به دنبال تقویت عرضه مواد غذایی ملی بوده و در دهه‌های اخیر دستاوردهای عظیمی در توانایی خود برای تغذیه جمعیت خود داشته است.
اصلاحات اقتصادی دنگ شیائوپینگ
اصلاحات اقتصادی که توسط دنگ شیائوپینگ در اواخر دهه ۱۹۷۰ آغاز شد، سیاست‌های بازارمحور را به دنبال داشت که به سیستم جیره‌بندی مواد غذایی پایان داد و انگیزه‌های جدیدی را برای افزایش بازده کشاورزی فراهم کرد. گذار از تولید جمعی به «سیستم مسئولیت خانوار» باعث بازارگرایی سریع و تغییر الگوهای غذایی شد و پیوستن چین به سازمان تجارت جهانی در سال ۲۰۰۱، درهای اقتصاد چین را به روی تجارت جهانی غذا و کشاورزی گشود. چین همچنین چندین قانون را برای ترویج و حمایت از تولید کشاورزی و مدیریت مصرف وضع کرد. به عنوان مثال، در سال ۱۹۹۶، دولت خواستار نرخ خودکفایی ۹۵ درصد برای غلات اساسی شد و در سال ۲۰۰۶، حداقل آستانه‌ای برای زمین‌های کشاورزی که باید در کاربری کشاورزی باقی بمانند، تعیین کرد.
در طول سال‌های رونق دوران اصلاحات، از سال ۱۹۷۸ تا اوایل دهه ۲۰۰۰، چین کشوری با کارگران مولد بود. جمعیت در سن کار (افراد ۱۵ تا ۶۴ ساله) از ۵۷ درصد جمعیت در سال ۱۹۷۸ به اوج خود یعنی تقریباً ۷۵ درصد در سال ۲۰۱۰ رسید. آنها جاده‌ها، کارخانه‌ها، مجتمع‌های آپارتمانی و شرکت‌هایی ساختند که ۳ دهه رشد سالانه نزدیک به ۱۰ درصد – یعنی توسعه اقتصادی ۲۰ برابری – را رقم زدند. اما در طول دهه گذشته، این روند معکوس شده است. سیاست تک‌فرزندی پکن، به‌علاوه همان نیروهای اجتماعی که نرخ باروری شرق آسیا را به پایین‌ترین حد تاریخی رسانده بودند، به مدت ۳ دهه نرخ زاد و ولد زیر نرخ جایگزینی را ایجاد کرده‌اند.
شی جی پینگ بازارگرایی و تغییر الگوهای غذایی
بیش از یک دهه است که سیاست چین توسط یک مرد تعریف می‌شود؛ شی جین‌پینگ. از زمانی که شی در سال ۲۰۱۲ رهبری حزب کمونیست چین را به دست گرفت، خود را به یک حاکم قدرتمند تبدیل کرده است. او از طریق پاکسازی گسترده و سرکوب فساد، نخبگان حزب کمونیست چین را بازسازی کرده است. او جامعه مدنی را مهار و مخالفان را سرکوب کرده است. او ارتش را سازماندهی مجدد و مدرن کرده و نقش دولت در اقتصاد را دوباره تقویت کرده است. ظهور شی همچنین رابطه چین با بقیه جهان را از نو تعریف کرده است. او سیاست خارجی قدرتمندتری را دنبال کرده است، از جمله با افزایش تحرک در زمینه دیپلماسی غذا، در دوران شی، این تلاش‌ها تشدید شده است.
رسانه‌های دولتی چین مملو از داستان‌هایی از شی جوان است که به عنوان یکی از جوانان «تحت فشار» مائو در طول سال‌های پرآشوب انقلاب فرهنگی، گرسنگی را تجربه کرده است. مادر خود شی حتی او را لو داد، زمانی که یک شب از مدرسه فرار کرد تا برای غذا گدایی کند. شی به عنوان یک مقام جوان در حزب کمونیست چین، در سال ۱۹۸۵ به عنوان عضوی از یک هیئت کشاورزی از استان هبی به آیووا سفر کرد و در سال ۲۰۱۲ به عنوان معاون رئیس‌جمهور چین به آیووا بازگشت، و به طرز مشهوری تحت‌تأثیر فناوری‌های پیشرفته تولید مواد غذایی ایالات متحده قرار گرفت. شی بلافاصله پس از به قدرت رسیدن در سال ۲۰۱۳، در سخنرانی در مورد امنیت غذایی چین تأکید کرد که «تغذیه مردم همیشه بیشترین اهمیت را در حکومت ملی داشته است».
تملک، تصاحب و خرید سهام زنجیره تامین کشاورزی
شرکت‌های کشاورزی چینی از طریق ادغام و تملک، همکاری خود را با همتایان برزیلی خود افزایش داده‌اند که نشان‌دهنده روابط اقتصادی نزدیک‌تر و ضرورت چین برای تأمین و تنوع‌بخشی به منابع غذایی است، مجموعه امنیت غذایی شی، بر تلاش مستمر برای دستیابی به خودکفایی غذایی نظارت داشته است.مجموعه امنیت غذایی رئیس‌جمهور چین، بر تلاش مستمر برای دستیابی به خودکفایی غذایی نظارت داشته است. به عنوان مثال، در سال ۲۰۱۷، شرکت دولتی ChemChina، Syngenta، شرکت سوئیسی تولیدکننده بذر و آفت‌کش را در تلاش برای بهبود تولید کشاورزی داخلی با فناوری پیشرفته خریداری کرد؛ این خرید با قیمت ۴۳ میلیارد دلار، بزرگترین خرید خارجی چین بود – و احتمالاً همچنان باقی خواهد ماند.
آخرین اقدامات شرکت‌های بزرگ صنعتی چین، تمایل قوی آنها را برای گسترش همکاری زنجیره تأمین با این کشور آمریکای جنوبی در طیف وسیعی از زمینه‌ها، از جمله تجارت، سرمایه‌گذاری، عملیات تجاری، تعاملات فناوری و موارد دیگر نشان می‌دهد.
«امنیت مطلق» مکانیزاسیون گندم و برنج
نرخ کلی مکانیزاسیون چین برای شخم زدن، کاشت و برداشت محصول در سال ۲۰۲۵ به ۷۶.۷ درصد رسیده است و ناوگان پهپادهای کشاورزی آن از ۳۰۰ هزار واحد فراتر رفته است. حمایت‌های سیاسی، این روند را تقویت می‌کند. فهرست سیاست‌های حمایتی کشاورزی این وزارتخانه برای سال ۲۰۲۶، یارانه‌هایی را برای بذرکارهای با عملکرد بالا، نشاکارهای هوشمند برنج، کمباین‌های پیشرفته و ماشین‌آلات مورد نیاز فوری در مناطق تپه‌ای و کوهستانی در اولویت قرار داده است. همچنین از خدمات کشاورزی حرفه‌ای برای کشاورزان خرده‌پا حمایت می‌کند.
دولت چین زمین‌های صنایع را به کشاورزی اختصاص داد. حتی اولین برنامه آزمایشی خود را برای کشت محصولات اصلی اصلاح ژنتیکی‌شده در سال ۲۰۲۱ تصویب کرد که نشان‌دهنده تغییر موضع پکن برای تسریع تولید مواد غذایی است
چین همچنین در حال پیشبرد کشاورزی دیجیتال است. طرح اقدام ملی کشاورزی هوشمند برای سال‌های ۲۰۲۴-۲۰۲۸، نرخ اطلاعاتی‌سازی تولید کشاورزی را در پایان سال ۲۰۲۶ به بالای ۳۰ درصد و در پایان سال ۲۰۲۸ به بالای ۳۲ درصد هدف‌گذاری کرده است. در سال ۲۰۱۹، شی خواستار «امنیت مطلق» در تولید داخلی گندم و برنج شد و سیاست آستانه حداقل سطح زیر کشت کشاورزی چین را تکرار کرد و بر مجازات‌های سختگیرانه برای مقاماتی که در حفظ زمین‌های زراعی در حوزه‌های قضایی خود کوتاهی می‌کنند، تأکید کرد.
دولت چین همچنین زمین‌های سایر صنایع و مشاغل را پس گرفت و به کشاورزی اختصاص داد. چین حتی اولین برنامه آزمایشی خود را برای کشت محصولات اصلی اصلاح ژنتیکی شده در سال ۲۰۲۱ تصویب کرد که نشان‌دهنده تغییر موضع پکن در مورد این فناوری و تلاش آن برای تسریع بیشتر تولید مواد غذایی داخلی است.