وزارت خارجه یا شعام؛ رفت‌وبرگشت نهادی مذاکرات ایران و آمریکا

به گزارش خبرکده، در ایران و آمریکا و البته در دیگر نقاط جهان، نگاه‌های زیادی به دور سوم مذاکرات در ژنو دوخته شده است. جایی که احتمالا سرنوشت دیپلماسی در آن مشخص می‌شود و به‌سبب تحولات احتمالی، می‌توان این مذاکرات را تاریخی دانست.

همچون دور اول و دوم، سیدعباس عراقچی وزیر خارجه، روز پنج‌شنبه نیز با هیات آمریکایی به ریاست استیو ویتکاف نماینده ویژه ترامپ و جرد کوشنر داماد او مذاکره می‌کند.

اما پیش از سفر عراقچی به ژنو، گمانه‌زنی‌های درباره سفر علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی به عمان مطرح شده بود و یک خبرنگار عمانی خبر از این سفر می‌داد. براساس این گمانه‌زنی برخی این احتمال را مطرح کردند که لاریجانی پاسخ ایران به آمریکا را به عمان انتقال خواهد داد.

سفری که البته دست‌کم به صورت علنی انجام نشد، اما برخی منابع مدعی سفر غیرمنتظره و سریع لاریجانی به ابوظبی شدند. در حالی که این سفر نیز به شکل رسمی تایید نشد. با این حال این گمانه‌زنی‌ها و البته تحرکات لاریجانی در هفته‌های اخیر، این ابهام را ایجاد کرده که کدام نهاد پرونده هسته‌ای را دنبال می‌کند؛ وزارت خارجه یا شورای عالی امنیت ملی؟

از شعام به وزارت خارجه و برعکس

در دهه‌های گذشته، مسئولیت پرونده هسته‌ای در مقاطعی با شعام و در برهه‌هایی با وزارت امور خارجه بوده است. به طور مشخص در دولت نهم و دهم، محمود احمدی‌نژاد، سعید جلیلی را به عنوان دبیر شورای عالی امنیت به این مسئولیت گمارد. کسی که توفیقی در دست‌یابی به توافق نداشت و به جای آن قطع‌نامه‌های متعددی با اجماع جهانی علیه ایران صادر شد.

در دولت یازدهم، حسن روحانی، جواد ظریف وزیر امور خارجه را برای حل‌وفصل پرونده هسته‌ای برگزید و ظریف پس از دو سال مذاکره با ۵+۱ به توافق هسته‌ای دست یافت. در دولت سیزدهم نیز پرونده هسته‌ای و مذاکرات در وزارت خارجه ماند و معاون وزیر خارجه یعنی علی باقری کنی آن را پیش می‌برد.

شعام یا وزارت خارجه؟

در دولت چهاردهم، اما به نظر می‌رسد که وظایف در این زمینه کمی مغشوش شده است. آن هم در حالی که این مذاکرات، یکی از تعیین‌کننده‌ترین گفت‌و‌گو‌های ایران و آمریکاست و سایه جنگ آن را دنبال می‌کند.

عباس عراقچی وزیر خارجه و علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی هر دو در این زمینه در حال فعالیت هستند. این وضعیت از دو حالت خارج نیست. یا وزارت خارجه و شورای عالی امنیت ملی در این زمینه در هماهنگی با یکدیگر در پیشبرد مذاکرات تقسیم کار کرده‌اند و یا در سطوح متفاوتی بدون هماهنگی دقیق فعالیت می‌کنند.

ابهام در نقش‌ها و وظایف

سه روز پس از دور نخست گفت‌و‌گو، علی لاریجانی ۲۱ بهمن راهی عمان شد. سفری که برای بسیاری غیرمنتظره محسوب می‌شد. چراکه پیش از آن، عباس عراقچی رییس هیات مذاکره‌کننده ایران در عمان بود اما چند روز بعد، این لاریجانی بود که دیدار‌های چند ساعته با سلطان عمان و امیر قطر برگزار کرد. موضوعی که نشان می‌داد سطح پیام‌هایی که عراقچی و لاریجانی انتقال می‌دهند احتمالا با یکدیگر متفاوت است و احتمال دارد رایزنی‌های لاریجانی، در ادامه مذاکرات عراقچی نبوده است.

البته در مقابل فرض نخست، برخی می‌گویند که رایزنی‌های لاریجانی در ادامه مذاکرات با آمریکا بوده و او پس از برگزاری دور نخست و اعلام مواضع کلی، پاسخ ایران را به عمان برد. اما این فرض دارای ابهامی اساسی است. اگر وزیر خارجه مذاکره‌کننده بوده، خود او می‌بایست پاسخ ایران را به عمان به عنوان میانجی منتقل می‌کرد و غیبت او بسیار پرسش‌برانگیز به‌نظر می‌رسد.

در آستانه دور سوم مذاکرات نیز خبری مبنی بر سفر لاریجانی به عمان برای انتقال پیام منتشر شد. یعنی درست مشابه اتفاقی که پس از دور نخست رخ داد. اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت خارجه، اما در پاسخ به سوالی گفت که از چنین سفری اطلاع ندارد. در صورتی که اگر هماهنگی در این زمینه بین وزارت خارجه و شورای عالی امنیت ملی وجود می‌داشت قاعدتا سخنگوی وزارت خارجه نیز باید از جریان سفر‌ها مطلع می‌بود و آن را تایید یا تکذیب می‌کرد.

چرا شعام مسئولیت نمی‌پذیرد؟

اما اگر هماهنگی میان وزارت خارجه و شورای عالی امنیت ملی وجود ندارد و بنا بوده که لاریجانی در سطح متفاوتی به تبادل پیام بپردازد، چرا مسئولیت مذاکره با آمریکا برعهده او گذاشته نشده و این مسئولیت به وزیر خارجه سپرده شده است؟ برخی صاحبنظران معتقدند، احتمالا علی لاریجانی با توجه به اختیارات و تجربه‌اش احتمالا می‌توانست مذاکرات را به نتیجه برساند.

این در حالی است که لاریجانی حتی سفری یک روزه به مسکو هم داشت و گفته‌ شد پشت در‌های بسته با ولادیمیر پوتین رییس‌جمهور روسیه دیدار و گفت‌و‌گو کرده است. سفری که باز هم فرض عدم هماهنگی و تلاش و پیام‌رسانی لاریجانی در سطحی متفاوت را برجسته می‌کند. 

حساس‌ترین دور مذاکرات ایران و آمریکا

در چنین شرایطی دور سوم مذاکرات در ژنو برگزار می‌شود و عراقچی در صدر هیات جمهوری اسلامی ایران قرار دارد. مجموع تحولات دیپلماتیک در هفته‌های گذشته، ۷ اسفند در سوئیس نتایج خود را نشان خواهد داد. دونالد ترامپ رییس‌جمهور آمریکا در آخرین اظهارنظر خود در کنگره بار دیگر گفته که خط قرمز او توقف غنی‌سازی در خاک ایران است. در حالی که مقامات ایران بار‌ها تاکید کردند که از حق غنی‌سازی عقب نشینی نخواهند کرد. ترامپ همچنین به موضوع موشک‌های ایران نیز اشاره کرده، اما ایران گفته که این موضوع به هیچ وجه برای مذاکره روی میز نیست.

اگر این تاکید روی مواضع بدون انعطاف در دوم سوم نیز تداوم یابد، می‌تواند باعث انسداد مسیر گفت‌و‌گو‌ها شود. در غیر این صورت باید پیشنهاد‌ها و انعطاف‌های از سوی دو طرف برای رسیدن به نقطه‌ای مشترک رخ دهد تا دیپلماسی بتواند از رویارویی نظامی جلوگیری کند.