قیمت نفت برنت در اول آبان ۱۴۰۵ به حدود ۱۱۴.۴۴ دلار در هر بشکه رسیده است؛ افزایشی که در شرایط تشدید تنش‌های منطقه‌ای و گزارش برخورد با هفت شناور، ادعای دونالد ترامپ درباره عادی بودن تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز را با چالش جدی روبه‌رو می‌کند.
افزایش قیمت نفت برنت به بیش از ۱۱۴ دلار در هر بشکه، بار دیگر تنگه هرمز را به یکی از کانون‌های اصلی تحولات بازار جهانی انرژی تبدیل کرده است. در شرایطی که دونالد ترامپ از عادی بودن تردد نفتکش‌ها سخن می‌گوید، گزارش برخورد با هفت شناور و تداوم نگرانی‌ها درباره امنیت انتقال نفت، پرسش‌هایی درباره فاصله میان ادعاهای واشنگتن و واقعیت‌های میدانی ایجاد کرده است.
قیمت نفت برنت در چند روز گذشته چه مسیری را طی کرد؟
بازار جهانی نفت در روز‌های اخیر بار دیگر به تحولات امنیتی خلیج فارس و مسیر‌های انتقال انرژی واکنش نشان داده است. بر اساس داده‌های تاریخی معاملات، نفت برنت در ۲۸ مهر در محدوده ۱۰۸.۷۹ دلار بسته شد و در ۳۰ مهر به ۱۱۱.۳۷ دلار رسید. قیمت اعلام‌شده برای اول آبان نیز حدود ۱۱۴.۴۴ دلار است. بر این اساس، نفت برنت طی این فاصله حدود ۵.۲ درصد افزایش یافته است.
این روند نشان می‌دهد که بازار انرژی همچنان نسبت به احتمال اختلال در عرضه و انتقال نفت حساس است. البته افزایش قیمت را نمی‌توان صرفا به تحولات تنگه هرمز نسبت داد؛ نگرانی درباره زیرساخت‌های نفتی منطقه، حملات در دریای سرخ و تحولات امنیتی خاورمیانه نیز در شکل‌گیری قیمت‌ها نقش دارند.
با این حال، تداوم قیمت‌های بالای نفت یک پیام روشن برای بازار دارد؛ ادعای عبور نفت در حجم بالا به‌تنهایی برای بازگرداندن آرامش به بازار کافی نیست و فعالان اقتصادی علاوه بر حجم محموله‌ها، هزینه بیمه، امنیت مسیر، احتمال حمله و استمرار انتقال نفت را نیز محاسبه می‌کنند.
ترامپ از تردد عادی نفت می‌گوید، بازار از ریسک عبور خبر می‌دهد
دونالد ترامپ در ۳۰ مهر مدعی شد ایران پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در تلاش است با طرح ادعا‌هایی درباره حمله به نفتکش‌ها و وجود مین‌های دریایی، قیمت نفت را افزایش دهد. او همچنین گفت حجم نفت عبوری از تنگه هرمز از قبل از آغاز جنگ بیشتر شده است.
این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا قرار است ۱۲ آبان برگزار شود و افزایش هزینه انرژی می‌تواند به یکی از موضوعات سیاسی مهم برای دولت ترامپ تبدیل شود. بنابراین، انکار یا کم‌اهمیت جلوه دادن ریسک‌های بازار نفت برای واشنگتن صرفا یک بحث رسانه‌ای نیست و می‌تواند با ملاحظات سیاسی داخلی نیز ارتباط داشته باشد.
با این حال، برای ارزیابی ادعای ترامپ باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد؛ عبور تعدادی از نفتکش‌ها از یک مسیر، لزوما به معنای بازگشت شرایط عادی نیست. حتی اگر بخشی از محموله‌ها با اسکورت نظامی یا از مسیر‌های جایگزین منتقل شوند، افزایش هزینه‌های امنیتی و حمل‌ونقل می‌تواند همچنان قیمت نفت را بالا نگه دارد.
داده‌های شرکت اطلاعات دریایی لویدز لیست نیز نشان می‌دهد که در فاصله ۱۳ تا ۱۹ مهر، دست‌کم ۱۰۴ شناور غیرمرتبط با ایران از تنگه هرمز عبور کرده‌اند. این رقم نسبت به هفته قبل ۱۷ درصد کاهش داشته، هرچند همچنان بالاتر از میانگین هفتگی مرداد بوده است. این داده‌ها نه ادعای توقف کامل تردد را تایید می‌کند و نه به‌تنهایی برای اثبات بازگشت کامل شرایط عادی کافی است.
هفت شناور در یک روز؛ هشدار میدانی ایران چه پیامی دارد؟
یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر، گزارش نیروی دریایی سپاه پاسداران ایران درباره برخورد با هفت شناور متخلف در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز است.
بر اساس اعلام سپاه، چهار شناور که به گفته ایران در انتقال غیرقانونی نفت مشارکت داشتند، هدف قرار گرفتند و دچار آتش‌سوزی شدند. همچنین سه شناور دیگر بنا بر اعلام ایران با مین‌های دریایی برخورد کردند و از حرکت بازماندند.
اهمیت این تحولات برای بازار انرژی فراتر از تعداد شناور‌های آسیب‌دیده است. وقتی عبور از یک مسیر راهبردی با احتمال توقیف، برخورد نظامی یا آسیب به کشتی‌ها همراه شود، شرکت‌های کشتیرانی و بیمه‌گران ناچارند ریسک بیشتری را در تصمیم‌های خود لحاظ کنند. در چنین شرایطی، حتی بدون توقف کامل صادرات نفت، هزینه و دشواری انتقال محموله‌ها می‌تواند افزایش یابد.
این همان نقطه‌ای است که نقش ایران در معادلات امنیتی منطقه برجسته می‌شود. تهران با تاکید بر قواعد عبور و برخورد با شناور‌های متخلف نشان می‌دهد که نمی‌توان ملاحظات امنیتی ایران را از محاسبات مربوط به تنگه هرمز حذف کرد.
تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انتقال انرژی در جهان است. پیش از آغاز جنگ جاری، حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت و گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور می‌کرد. همین جایگاه باعث شده است که هرگونه افزایش تنش در این منطقه به سرعت در قیمت نفت، هزینه حمل‌ونقل و انتظارات معامله‌گران منعکس شود.
از منظر راهبردی، اهمیت ایران در این معادله تنها به توان نظامی محدود نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی، دسترسی به سواحل شمالی تنگه و توان اثرگذاری بر امنیت منطقه، به تهران امکان می‌دهد که در محاسبات مربوط به عبور انرژی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
البته از نظر حقوق بین‌الملل، تنگه هرمز صرفا در اختیار حاکمیت انحصاری یک کشور نیست و حقوق عبور و تعهدات بین‌المللی نیز در آن مطرح است. با این وجود، نادیده گرفتن نقش ایران در امنیت این آبراه راهبردی، ارزیابی واقع‌بینانه‌ای از شرایط منطقه به دست نمی‌دهد.
از این منظر، تلاش آمریکا برای نمایش عادی بودن تردد دریایی، در صورتی که با افزایش هزینه‌های بیمه، گزارش حمله به شناور‌ها و رشد قیمت نفت همراه باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی به معنای بازگشت ثبات تلقی شود.
افزایش قیمت نفت چه پیامی برای واشنگتن دارد؟
افزایش قیمت برنت از محدوده ۱۰۸.۷۹ دلار در ۲۸ مهر به حدود ۱۱۴.۴۴ دلار در اول آبان، همزمان با افزایش تنش‌های امنیتی، نشان می‌دهد که ریسک ژئوپلیتیکی همچنان در قیمت‌گذاری نفت نقش دارد. با این حال، این همزمانی به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تمام افزایش قیمت ناشی از تحولات تنگه هرمز بوده است.
برای دولت ترامپ، موضوع اهمیت مضاعفی دارد. افزایش قیمت انرژی می‌تواند هزینه سوخت و حمل‌ونقل را برای خانوار‌ها و کسب‌وکار‌های آمریکایی بالا ببرد و در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای به مسئله‌ای سیاسی تبدیل شود. از همین رو، کاهش نگرانی بازار و نشان دادن توان آمریکا برای تضمین عبور نفتکش‌ها، برای واشنگتن اهمیت اقتصادی و سیاسی دارد.
در مقابل، تحولات اخیر نشان می‌دهد که حضور نظامی آمریکا و ادعای تضمین امنیت عبور، لزوما همه ریسک‌های منطقه را از بین نمی‌برد. تا زمانی که احتمال درگیری و اختلال در مسیر‌های انتقال انرژی باقی باشد، بازار نفت نیز ممکن است بخشی از این ریسک را در قیمت‌ها لحاظ کند.
بازار نفت با ادعا آرام نمی‌شود
قیمت حدود ۱۱۴.۴۴ دلاری نفت برنت در اول آبان و گزارش ایران درباره برخورد با هفت شناور، بار دیگر اهمیت تنگه هرمز را در معادلات انرژی جهان برجسته کرده است. در حالی که ترامپ تلاش دارد روایت عادی بودن تردد و بی‌اساس بودن برخی گزارش‌های امنیتی را تقویت کند، بازار همچنان با نگرانی درباره استمرار عرضه و امنیت مسیر‌های انتقال نفت روبه‌رو است.
برای ایران، پیام اصلی این تحولات آن است که موقعیت جغرافیایی و نقش امنیتی کشور در تنگه هرمز، متغیری مهم در محاسبات جهانی انرژی باقی مانده است. برای آمریکا نیز روشن است که نمایش قدرت نظامی یا تکرار ادعای عادی بودن تردد، به‌تنهایی تضمین‌کننده کاهش قیمت نفت نیست.
در نهایت، مسیر آینده قیمت برنت به تداوم یا کاهش تنش‌ها، وضعیت واقعی عبور نفتکش‌ها، هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه و چشم‌انداز عرضه جهانی بستگی دارد؛ عواملی که نشان می‌دهند آرامش پایدار در بازار انرژی بدون کاهش ریسک‌های میدانی به دست نخواهد آمد.