همشهری آنلاین – مریم سرخوش: همزمان با شتاب تحولات فناوری در حوزه رادیولوژی، متخصصان ایرانی با وجود محدودیت‌های اقتصادی، گرانی تجهیزات و مشکلات تأمین زیرساخت‌ها همچنان در خط مقدم تشخیص بیماری‌ها ایستاده‌اند؛ حوزه‌ای که از نظر توان علمی در منطقه جایگاه قابل‌توجهی دارد. چهل‌ویکمین کنگره رادیولوژی ایران هم در راستای نمایش همین توانمندی و ظرفیت از امروز آغاز شد.
البته که جامعه رادیولوژی کشور، همزمان با تلاش برای همگامی با فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی، با چالش‌های جدی در تأمین و نگهداری تجهیزات تصویربرداری و تأخیر در پرداخت مطالبات از سوی بیمه‌ها و افزایش هزینه‌ها مواجه است. با این حال، حضور بیش از ۲۵۰۰ متخصص و همکار مرتبط و مشارکت ۵۴ شرکت فعال در حوزه تجهیزات پزشکی در این رویداد نشان می‌دهد که این حوزه همچنان از ظرفیت علمی و تخصصی قابل‌توجهی برخوردار است.
رادیولوژی ایران؛ فراتر از یک تشخیص ساده
حمیدرضا پورعلی‌اکبر، متخصص رادیولوژی و دبیر اجرایی چهل‌ویکمین کنگره رادیولوژی ایران، این رویداد را بزرگ‌ترین گردهمایی سالانه گروه رادیولوژی در کشور و از رویدادهای مهم این حوزه در منطقه می‌داند و می‌گوید: بیش از ۲۵۰۰ نفر از رادیولوژیست‌ها و همکاران مرتبط در این کنگره حضور دارند و برنامه‌های تخصصی متعددی در کنار نمایشگاه تجهیزات پزشکی برگزار شده است. علاوه بر این در نمایشگاه امسال حدود ۵۴ شرکت ایرانی و خارجی تولیدکننده، واردکننده و فعال در حوزه مونتاژ تجهیزات پزشکی حضور دارند و تازه‌ترین محصولات خود را در زمینه دستگاه‌های سونوگرافی، ام‌آرآی، سی‌تی‌اسکن و آنژیوگرافی معرفی می‌کنند. بخشی از این تجهیزات نیز به قابلیت‌های هوش مصنوعی مجهز شده‌اند؛ فناوری‌هایی که می‌توانند سرعت بررسی تصاویر را افزایش دهند، به بهبود کیفیت تصویربرداری کمک کنند و احتمال خطاهای تشخیصی را کاهش دهند.
پورعلی‌اکبر با تأکید بر توان علمی متخصصان ایرانی بیان می‌کند: برخی استادان و متخصصان رادیولوژی کشور در سطح بین‌المللی شناخته‌شده هستند و به‌طور مستمر در کنگره‌های معتبر خارجی سخنرانی می‌کنند. تعدادی از آنها حتی در معرفی روش‌ها و تکنیک‌های جدید تصویربرداری نقش دارند. جایگاه علمی رادیولوژی ایران هم در منطقه قابل‌قبول است، اما اگر از نظر فناوری عقب بمانیم، حتی توان علمی بالای متخصصان نیز به‌تنهایی برای ارائه خدمات مطلوب کافی نخواهد بود.
با این حال، به اعتقاد او، حفظ این جایگاه علمی بدون دسترسی به فناوری روز امکان‌پذیر نیست. رادیولوژی تنها به تفسیر تصاویر محدود نمی‌شود و کیفیت تجهیزات و دقت دستگاه‌های تصویربرداری در تشخیص صحیح بیماری و تعیین مسیر درمان نقش اساسی دارد. به همین دلیل، عقب‌ماندن از فناوری می‌تواند حتی توان علمی بالای متخصصان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
دستگاه ۱۸۰ میلیاردی و مراکز گرفتار مطالبات بیمه‌ای
در کنار پیشرفت‌های علمی و فناوری، مشکلات اقتصادی به یکی از نگرانی‌های جدی جامعه رادیولوژی تبدیل شده است. افزایش نرخ ارز، هزینه خرید تجهیزات، تأمین قطعات و نگهداری دستگاه‌های تصویربرداری را به‌شدت بالا برده و ادامه فعالیت برخی مراکز را دشوار کرده است. پورعلی‌اکبر در این باره به تغییر چشمگیر قیمت تجهیزات اشاره می‌کند و می‌گوید: دستگاه ام‌آرآی که پیش‌تر با حدود ۱۸ میلیارد تومان خریداری می‌شد، اکنون ممکن است حدود ۱۸۰ میلیارد تومان قیمت داشته باشد. هزینه تعمیر و نگهداری این دستگاه‌ها نیز بسیار بالاست و در برخی مراکز، تجهیزات آسیب‌دیده به دلیل مشکلات اقتصادی و هزینه‌های سنگین، امکان تعمیر ندارند.
این وضعیت تنها به خرید دستگاه محدود نمی‌شود. قطعات و ملزومات بسیاری از تجهیزات تصویربرداری با ارز آزاد تأمین می‌شوند و مراکز دولتی و خصوصی برای حفظ و نگهداری زیرساخت‌های خود با فشار مالی زیادی مواجه‌اند.
هوش مصنوعی؛ فرصت تازه برای تشخیص دقیق‌تر
ورود هوش مصنوعی به حوزه رادیولوژی یکی از محورهای مهم کنگره امسال است. مرتضی صانعی‌طاهری، استاد رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و رئیس انجمن رادیولوژی ایران، با اشاره به تحولات سریع این فناوری به همشهری می‌گوید: برنامه‌های علمی کنگره به‌طور همزمان در ۱۰ سالن برگزار می‌شود و امسال برای نخستین بار با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، پاویون اختصاصی شرکت‌های دانش‌بنیان نیز در نظر گرفته شده است؛ پاویونی که تمرکز ویژه‌ای بر شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی دارد.
به گفته او، از حدود ۱۵۰۰ اپلیکیشن هوش مصنوعی که تأییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا را دریافت کرده‌اند، حدود ۷۵۰ مورد در حوزه رادیولوژی فعالیت دارند. این آمار نشان می‌دهد که رادیولوژی یکی از رشته‌هایی است که بیشترین تأثیر را از توسعه این فناوری پذیرفته است.
البته رئیس انجمن رادیولوژی ایران تاکید می‌کند که هوش مصنوعی به معنای حذف متخصصان نیست، بلکه می‌تواند به افزایش بهره‌وری نیروی انسانی و ارتقای کیفیت خدمات کمک کند. استفاده از پزشکی از راه دور و ابزارهای هوشمند در کنار نیروی انسانی متخصص، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند آینده خدمات تشخیصی را متحول کند. توسعه این فناوری در کشور هم به زیرساخت‌های جدی نیاز دارد.
صانعی‌طاهری با اشاره به ضرورت دسترسی به نرم‌افزارها، اپلیکیشن‌ها، پردازنده‌های گرافیکی قدرتمند و سرورهای مناسب تأکید می‌کند که دانشگاه‌ها و نهادهای مسئول باید برای تأمین این امکانات برنامه‌ریزی کنند.
او همچنین یکی از موانع توسعه این حوزه را فاصله میان دانشگاه و صنعت می‌داند؛ به این معنا که گاهی محصولات تولیدشده در شرکت‌های فناوری با نیازهای واقعی پزشکان و مراکز درمانی همخوانی ندارند و از سوی دیگر، نیازهای متخصصان نیز به‌درستی به بخش صنعت منتقل نمی‌شود. به اعتقاد او، فعالیت‌های علمی نباید صرفاً به تولید مقاله محدود بمانند و باید در نهایت به محصولات کاربردی و قابل استفاده در نظام سلامت منجر شوند.
با وجود این موانع، فعالیت‌های داخلی در این زمینه آغاز شده و به گفته رئیس انجمن رادیولوژی ایران، برخی شرکت‌های دانش‌بنیان و استادان دانشگاه‌ها در حوزه مدیریت مراکز تصویربرداری و بیمارستان‌های هوشمند فعالیت می‌کنند. همچنین نرم‌افزاری برای تشخیص آمبولی ریه بدون تزریق ماده حاجب توسعه یافته که دقت آن بیش از ۹۰ درصد است.
تعرفه‌ها با هزینه‌ها همخوانی ندارد
صانعی‌طاهری درباره مشکلات فعالان این حوزه هم توضیح می‌دهد: یکی از مهم‌ترین مشکلات مراکز تصویربرداری متناسب نبودن تعرفه خدمات با هزینه مواد مصرفی، تجهیزات و نگهداری دستگاه‌ها است. با وجود افزایش تعرفه‌ها، همچنان فاصله میان هزینه‌های واقعی و درآمد مراکز وجود دارد و تأخیر بیمه‌ها در پرداخت مطالبات نیز این شرایط را دشوارتر کرده است. آسیب تأخیر در پرداخت‌ها، هم توسعه مراکز و هم تأمین تجهیزات و نگهداری دستگاه‌های گران‌قیمت را دشوار می‌کند. بسیاری از قطعات و ملزومات تجهیزات تصویربرداری با ارز آزاد تأمین می‌شوند و افزایش نرخ ارز فشار زیادی بر مراکز دولتی و خصوصی وارد کرده است.
رئیس انجمن رادیولوژی ایران با بیان این که هزینه‌های مراکز با نرخ ارز افزایش پیدا می‌کند، اما درآمد آنها و حقوق کارکنان متناسب با این تغییرات رشد نمی‌کند، ادامه می‌دهد: این ناهماهنگی، تأمین تجهیزات و قطعات و سرمایه‌گذاری برای توسعه مراکز تصویربرداری را با مشکل مواجه کرده است.
او با اشاره به فعالیت حدود ۵ هزار رادیولوژیست در کشور و وجود ۲۱ دانشگاه علوم پزشکی فعال در زمینه تربیت دستیار رادیولوژی، بر ضرورت توجه به ظرفیت نیروی انسانی این حوزه تأکید می‌کند؛ ظرفیتی که حفظ آن بدون حمایت اقتصادی و تأمین زیرساخت‌ها دشوار خواهد بود.
هوش مصنوعی جای رادیولوژیست را نمی‌گیرد
بهناز مرادی، رادیولوژیست، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و دبیر علمی چهل‌ویکمین کنگره رادیولوژی ایران هم درباره ظرفیت‌های به کار گرفته شده در حوزه رادیولوژی بیان می‌کند: این فناوری باید در کنار نظر متخصص به کار گرفته شود و نمی‌تواند جایگزین ارزیابی حرفه‌ای رادیولوژیست باشد.
او نسبت به افزایش استفاده از هوش مصنوعی از سوی مردم در بررسی آزمایش‌ها هم هشدار می‌دهد و می‌گوید: اگر یک ابزار هوش مصنوعی در بررسی ماموگرافی ضایعه‌ای را تشخیص ندهد، ممکن است بیمار با اطمینان از اینکه مشکلی وجود ندارد، پیگیری‌های لازم را کنار بگذارد. از سوی دیگر، ممکن است رادیولوژیست موردی را مشکوک تشخیص دهد و نمونه‌برداری را توصیه کند، اما بیمار به نتیجه یک اپلیکیشن اعتماد کند و از انجام نمونه‌برداری صرف‌نظر کند. چنین تصمیمی می‌تواند تشخیص بیماری را به تأخیر بیندازد و مسیر درمان را تغییر دهد.
مرادی در عین حال به یکی از ظرفیت‌های ویژه هوش مصنوعی هم اشاره می‌کند و می‌گوید: این فناوری می‌تواند به کاهش فشار کاری رادیولوژیست‌ها کمک کند. برای مثال، در مراکزی که تعداد زیادی ماموگرافی بررسی می‌شود، خستگی ناشی از حجم بالای کار ممکن است بر دقت فرد تأثیر بگذارد؛ در حالی که ابزارهای هوشمند می‌توانند بدون خستگی در کنار متخصص فعالیت کنند و در اندازه‌گیری‌ها و بررسی‌های اولیه، زمان مورد نیاز را کاهش دهند.
این متخصص با اشاره به برنامه‌های علمی کنگره هم بیان می‌کند: امسال تلاش شده تازه‌ترین دستاوردهای علمی در حوزه‌های مختلف رادیولوژی، از تصویربرداری قلب و عروق و پستان تا تصویربرداری جنین، در اختیار متخصصان قرار گیرد. برای نخستین بار هم نشست آنلاین با حضور استادان خارجی در حوزه تصویربرداری جنین برگزار می‌شود تا متخصصان شهرهای مختلف کشور با تازه‌ترین دیدگاه‌ها و تجربه‌های بین‌المللی آشنا شوند.
او ارتقای دانش تخصصی را به‌ویژه برای کاهش تفاوت سطح خدمات تشخیصی در مراکز مختلف ضروری می‌داند و معتقد است آموزش مستمر می‌تواند به کاهش خطاهای تشخیصی و ارائه خدمات بهتر به بیماران کمک کند.
نگرانی از فرسودگی تجهیزات و افت کیفیت تشخیص
مرادی گرانی تجهیزات را هم یکی از دغدغه‌های جدی متخصصان، به‌ویژه در مراکز دولتی، می‌داند و بیان می‌کند: تهیه دستگاه‌های جدید برای این مراکز دشوار شده و گاهی تأمین حتی یک دستگاه اضافه نیز با مشکلات زیادی همراه است.
او هشدار می‌دهد که استفاده طولانی‌مدت از دستگاه‌هایی که ۱۰ تا ۱۵ سال از عمر آنها گذشته یا از نظر فناوری در سطح پایین‌تری نسبت به استانداردهای روز دنیا قرار دارند، می‌تواند کیفیت خدمات تشخیصی را تحت تأثیر قرار دهد. در شرایطی که بسیاری از کشورها تجهیزات خود را به‌طور مرتب به‌روزرسانی می‌کنند، فرسودگی دستگاه‌ها می‌تواند فاصله فناوری میان مراکز تصویربرداری ایران و جهان را بیشتر کند.
به نقل از همشهری، رادیولوژی ایران امروز از یک سو با توان علمی متخصصان، تربیت نیروی انسانی و ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان، امکان حضور مؤثر در تحولات جهانی را دارد و از سوی دیگر با چالش‌هایی مواجه است که می‌تواند این ظرفیت را فرسوده کند. متخصصان این حوزه همچنان برای ارتقای دانش، استفاده از فناوری‌های جدید و ارائه خدمات دقیق‌تر تلاش می‌کنند، اما حفظ این مسیر تنها با اتکای به توان علمی ممکن نیست. بیمه‌ها نیز در این میان نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. پرداخت به‌موقع مطالبات مراکز تصویربرداری، اصلاح تعرفه‌ها متناسب با هزینه‌های واقعی و حمایت از تأمین و نوسازی تجهیزات، ضرورتی است که نباید به تعویق بیفتد. چرا که اختلال در فعالیت این مراکز فقط یک مشکل صنفی یا اقتصادی نیست؛ در نهایت، دسترسی بیماران به تشخیص به‌موقع و درمان مناسب را تحت تأثیر قرار می‌دهد.