پیش از این بخش اول میزگرد تلاقی با موضوع «بررسی وضعیت دارو در کشور»،با حضور مهندس محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو و دکتر هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان کشور از منظرتان گذشت.
اینک بخش دوم این میزگرد پیش روی شماست.
در این بخش، سخنگوی داروسازان کشور از وجود ۱۸هزار و ۷۰۰ داروخانه در سراسر کشور خبر داده و آنها را ذخایر راهبردی کشور دانسته است و سخنگوی سازمان غذا و دارو هم با اشاره به استفاد از مسیرهای جایگزین انتقال دارو، گفته: راه تامین دارو در شرایط جنگی را افشا نمی‌کنم.
ایرنا: موضوع بیماران خاص در شرایط کنونی نیازمند توجه ویژه است. بیماران خاص از وضعیت فعلی دارو متضرر می‌شوند؛ چون کمبود، گرانی یا بی‌کیفیتی دارو می‌تواند به قیمت جانشان تمام شود. برای این افراد چه اقداماتی انجام شده است؟ به‌ویژه در شرایطی که برخی واسطه‌ها نیز کمبود دارو را به ابزار سودجویی از طریق بازار سیاه و واسطه‌گری تبدیل می‌کنند و این بیماران نیاز مبرمی به دارو دارند.
احمدی: تلاش سازمان غذا و دارو و صنعت دارو بر این است که به بیماران خاص توجه ویژه‌ای شود؛ زیرا این افراد واقعاً نیازمند حمایت و تأمین دارو هستند. فکر می‌کنم بیشترین ارز تخصیصی نیز به بیماران خاص اختصاص خواهد یافت. با این‌حال، مشکلی در این زمینه وجود دارد که بارها در خبرگزاری ها مطرح شده است؛ چرا داروی بیماران خاص باید سر از بازار آزاد درآورد؟
افرادی مقابل «۱۳ آبان» داروی نایاب را با قیمت چندصد برابر می‌دهند
نهادهای مسئول باید بررسی کنند که چرا افرادی مقابل داروخانه ۱۳ آبان حضور دارند و همان دارویی را که این داروخانه موجود ندارد، با قیمت‌های چندصد برابرعرضه می‌کنند. این مشکلی است که تاکنون نتوانسته‌ایم آن را حل کنیم. امیدواریم برنامه‌هایی که سازمان غذا و دارو در این زمینه دارد، راهگشا باشد.
ایرنا: چند ماه پیش از جنگ، یکی از آشنایان به سرطان مبتلا بود و ما دنبال داروی ایشان بودیم. وقتی مراجعه می‌کردیم، می‌گفتند نوع ایرانی موجود است؛ ما آن زمان از داروخانه نوع خارجی را با قیمت بالاتر تهیه می‌کردیم، اما به‌هرحال هر دو نوع ایرانی و خارجی در کشور موجود بود. در حال حاضر، به نظر می‌رسد نوع خارجی تقریباً دیگر موجود نیست و همه باید بپذیرند که از نوع ایرانی استفاده کنند. نوع ایرانی موجود است، اما ظاهراً قیمتش به قیمت پیشین نوع خارجی رسیده است. ایا همین طور است؟
هاشمی: باید توجه داشت که ماهیت قاچاق در پنهان بودن آن است؛ یعنی آمار مشخصی وجود ندارد که بتوانیم با قاطعیت بگوییم چه تعداد دارو و از چه مسیری منحرف شده است. ما تا حد امکان تلاش می‌کنیم از ابزارهای مختلف نرم‌افزاری و سخت‌افزاری خود استفاده کنیم؛ از جمله شماره تلفن ۱۹۰ که در اختیار مردم قرار دارد. معتقدیم خود مردم بهتر از هر کس دیگری می‌توانند در کنار ما باشند و کمک کنند.
معاونت‌های غذا و دارو، سازمان بازرسی و بخش بازرسی خودمان را، به‌اضافه سامانه تیتک، به کار گرفته‌ایم؛ اما معمولاً هر اندازه هم که این اقدامات را انجام دهیم، تخلف به صفر نمی‌رسد. تلاش ما این است که آن را به صفر نزدیک کنیم. اولویت ما حمایت از بیماران خاص است. اگر قرار است ارز ترجیحی در بخشی حذف شود، این حذف باید از بخش‌هایی مانند مواد حد واسط، رنگ، بسته‌بندی و موارد جانبی مشابه باشد تا خللی در تأمین داروی بیماران ایجاد نشود. گاهی نیز سیستم ما تسهیلگر نیست؛ چه در شناسایی بیمار، چه در اطلاع‌رسانی به او و چه در نوبت‌دهی. این‌ها موضوعاتی هستند که اساساً حل آنها دشوار نیست.
ایرنا: بااین‌حال، مردم دچار مشکلات هستند؛ به‌ویژه بیماران خاص، برای مثال، بیماران سرطانی یک‌بار باید برای نشان‌دار شدن مراجعه کنند و بار دیگر برای تحویل دارو و با دشواری مواجهند. برای رفع این مشکلات چه باید کرد؟
هاشمی: این موضوع فقط به ما مربوط نیست؛ علاوه بر ما، بیمه‌ها و معاونت درمان نیز باید اقدام کنند و با مجموعه‌ای از دستگاه‌ها و بخش‌ها مواجه هستیم. برای این که اطمینان بیشتری داشته باشیم دارویی که با زحمت تأمین می‌شود، به دست بیماراصلی می‌رسد، ناچاریم مراقبت‌هایی انجام دهیم. البته این فرایندها هر روز بهتر و پیشرفته‌تر می‌شوند. در نظر بگیرید که ناگهان برق قطع می‌شود یا اینترنت دچار مشکل می‌شود. این‌ها چالش‌هایی هستند که بر کار ما تأثیر می‌گذارند، اما آیا مسئولیت اینترنت با ماست؟ طبیعتاً خیر. نکته این است که هر فردی، حتی اگر در بهترین وضعیت مالی و بالاترین سطح آگاهی باشد، هنگامی که با شرایط اضطراری، به‌ویژه بیماری، مواجه می‌شود، تحملش کاهش می‌یابد. ممکن است پرستار، مسئول فنی یا نیروی داروخانه، بدون توجه کافی به لحن خود، به بیمار بگوید: «آنجا بنشینید تا نسخه‌تان را بررسی کنم یا دارویتان را تحویل بدهم.» اضطراب بیمار باعث می‌شود این جمله برای او بزرگ‌تر و آزاردهنده‌تر جلوه کند؛ البته او هم حق دارد. اگر در کنار یکدیگر این روش‌ها و فرایند خدمت‌رسانی را تسهیل کنیم، می‌توانیم شرایط را بهبود دهیم. گاهی لازم است ساختاری ایجاد کنیم، اما گاهی، مانند اکنون، ساختار و سیستم وجود دارد و باید اجازه ندهیم دچار وقفه شود.
توان تولید داروهای ضدسرطان را با ۱۰ درصد بهای نمونه خارجی داریم، اما حمایت نیست
ایرنا: آقای احمدی! در حال حاضر، وضعیت تأمین داروی بیماران خاص و عرضه آن در داروخانه‌ها چگونه است و برای رسیدن به شرایط مطلوب چه باید کرد؟
احمدی: ما فناوری و توانایی تولید بیشتر داروهای ضدسرطان را در داخل کشور، با هزینه‌ای کمتر از ۱۰ درصد بهای نمونه خارجی، داریم؛ یعنی این تولید می‌تواند ۹۰ درصد صرفه‌جویی ارزی برای کشور داشته باشد؛ بااین‌حال، حمایت لازم از صنعت دارو برای تولید و تأمین این داروها صورت نمی‌گیرد. بانک‌ها وام نمی‌دهند یا آن را به‌موقع پرداخت نمی‌کنند و یا هزینه تسهیلات آن‌قدر بالاست که تولیدکنندگان با مشکل مواجه می‌شوند.
از سوی دیگر، متأسفانه سازمان‌های بیمه‌گر نیز با بلوکه کردن مطالبات مراکز بهداشتی و درمانی و داروخانه‌ها، موجب کمبود نقدینگی شده‌اند. بنابراین، بحث این است که اگر حمایت صورت گیرد، می‌توانیم دارو را با ۱۰ درصد قیمت نمونه خارجی تولید کنیم و ۹۰ درصد صرفه‌جویی ارزی داشته باشیم. اگر با کمبود یک دارو مواجه شویم و بخواهیم آن را از طریق واردات تأمین کنیم، بیش از ۲۰۰ میلیون دلار هزینه خواهد داشت تا آن دارو وارد کشور شود. در مقابل، صنعت داروی ما اعلام می‌کند توان تولید دارد، اما به کمک و حمایت نیازمند است. برای مثال، در زمینه شیرخشک، ظرفیت تولید سالانه ۱۲۰ میلیون قوطی را داریم، درحالی‌که نیاز کشور حدود ۶۰ میلیون قوطی است. پنج شرکتی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، می‌گویند توان و آمادگی تولید دو برابر نیاز کشور را دارند، اما حمایت کافی از آنها صورت نمی‌گیرد. البته امسال ارز به‌خوبی در اختیارشان قرار گرفته و از این بابت رضایت دارند، اما سال گذشته چنین وضعیتی نداشتند. باید از این شرکت‌ها حمایت شود تا حتی بتوانند محصولات خود را صادر کنند.
ایرنا: این جا موضوع جان مردم است. این الزام بسیار جدی است و اگر کسی به وظیفه خود عمل نکند، مرتکب ترک فعل مهمی شده است.
هاشمی: حتماً همین‌طور است؛ ما نیز جزئی از مردم هستیم و چه‌بسا بیش از شما با این مسائل مواجه باشیم. مردم به ما لطف دارند و تصور می‌کنند که ما مرجع رسیدگی به این مسائل هستیم؛ بنابراین، دوستان، آشنایان و حتی افرادی که آشنایی نزدیکی با آنها نداریم، از سراسر کشور به ما پیام می‌دهند و درخواست کمک می‌کنند. این وضعیت برای ما بسیار دشوار است و تحمل آن واقعاً سخت است. ما حقیقتاً از هر راهی که امکان‌پذیر باشد، تمام تلاش خود را به کار می‌گیریم تا در نهایت نتیجه مطلوب حاصل شود؛ اما محدودیت‌ها را نیز نباید نادیده گرفت. در مسیرهای مختلف کار را پیش برده‌ایم؛ چه در مواردی که تولید داخل را مناسب دانسته‌ایم و چه زمانی که واردات یک دارو ضرورت داشته است.
برخی اقدامات از منظر اقتصاد سلامت توجیه دارند و برخی از منظر اخلاق سلامت؛ عکس این موضوع نیز صادق است. برای مثال، بیماری‌ای وجود دارد که برای جلوگیری از ایجاد حساسیت، نام آن را نمی‌برم. شاید در نهایت سه هزار نفر در کشور به این بیماری مبتلا باشند، اما بودجه موردنیاز برای تأمین داروی آنان، شاید دو برابر بودجه تمام بیماران خاص ما باشد. اینجا ناگزیر به تصمیم‌گیری هستیم؛ تصمیم‌گیری‌های دشوار. هر تصمیمی هم که بگیریم، در نهایت عده‌ای راضی و عده‌ای ناراضی خواهند بود و کار در چنین شرایطی پیش می‌رود.
ایرنا: منظورتان همان بیماری است که مبتلایان به آن مقابل نهاد ریاست‌جمهوری تجمع کردند؟ آقای دکتر، می‌توانم به شما نشان دهم که روزانه چه تعداد کامنت و پیام و دیدگاه‌های مخاطبان خبرگزاری ما درباره داروست. ما نیز مانند شما در این حوزه مورد مراجعه مردم هستیم. آیا نظر شما این است که مردم از کمک به بیماران خاص ناراضی می‌شوند؟
هاشمی: قطعاً خیر. مسئله این است که ما فقط با یک یا دو بیماری از این نوع مواجه نیستیم و بودجه نیز محدود است؛ البته برای آن بیماری خاص که اشاره کردید خب داروی این بیماری بسیار گران است ولی با تولید داخل و پوشش بیمه بخشی از مشکلشان حل شد. ای‌کاش می‌شد برای همه، تمام اقدامات لازم را انجام داد؛ اما شما حتی در منزل خود نیز اولویت‌بندی می‌کنید. واقعاً بیماری‌های متعددی از این دست داریم که هزینه‌های بسیار زیادی دارند.
ایرنا: مردم انتظارشان این است که به این موضوعات رسیدگی شود؛ زیرا مسئله، زندگی و مرگ انسان‌هاست. در شرایط محاصره و جنگ و با توجه به تغییرات نرخ ارز، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو چه تمهید ویژه‌ای برای مهار تأثیر این تغییرات بر قیمت دارو اندیشیده‌اند؟
هاشمی: وقتی منابع ارزی محدود باشد، باز هم باید اولویت‌بندی کنیم. همان‌طور که عرض کردم، تخصیص ارز به بخش‌هایی مانند رنگ خوراکی و بسته‌بندی را کاهش داده‌ایم تا منابع آن را به بیماران خاص اختصاص دهیم. این یکی از تصمیم‌های ماست. همچنین، هنگامی که با محدودیت حمل‌ونقل یا مسیرهای دسترسی مواجه می‌شویم، تلاش می‌کنیم با همکاری دستگاه‌هایی مانند وزارت راه و شهرسازی، مسیر جایگزین پیدا کنیم.
انتقال دارو از مسیر جایگزین در شرایط جنگی
ایرنا: اگر اقدامی انجام داده‌اید، یک نمونه از آن را بیان کنید. برای مثال، آیا گمرک ویژه دارو در کشور راه‌اندازی کرده‌ایم یا خیر؟
هاشمی: تصمیم‌گیری درباره این موضوعات صرفاً در اختیار ما نیست. می‌توان درباره این اقدامات صحبت کرد، اما ترجیح می‌دهم اگر قرار است توضیحی ارائه شود، همکاران گمرک حضور پیدا کنند و بگویند در این زمینه چه کمکی به سازمان غذا و دارو کرده‌اند. وزارت راه و شهرسازی نیز توضیح دهد که چه اقداماتی انجام داده است. ما جلسات بسیار زیادی با این دوستان داشته‌ایم. آنها می‌توانند توضیح دهند که برای مثال، وقتی امکان استفاده از مسیر «الف» وجود نداشت، هماهنگی کردند تا محموله از مسیر «ب» وارد شود؛ یا در زمان جنگ، هنگامی که امکان حمل با پرواز وجود نداشت، از چه راه جایگزینی استفاده شد. البته اکنون در شرایط جنگی قرار داریم و ممکن است اگر برخی مسیرها را اعلام کنیم، همان مسیرها را نیز مسدود کنند. در زمان جنگ نباید همه اطلاعات را منتشر کرد؛ باید اجازه دهیم همان مسیرهایی که باقی مانده‌اند، محفوظ بمانند.
من تقریباً در همه جلسات حضور جدی دارم و با همه حوزه‌ها در ارتباط هستم و بر همین اساس، خدا را گواه می‌گیرم که همکاران ما دلسوزانه تلاش می‌کنند. با تمام این احوال، دست‌کم به نمایندگی از همکاران سازمان غذا و دارو و فعالان حوزه دارو، تجهیزات پزشکی و سایر بخش‌های مرتبط، اگر حتی یک نفر به دلیل تأمین نشدن یک قلم دارو دچار مشکل شده باشد، با افتخار عذرخواهی می‌کنیم. از خداوند می‌خواهیم که در این زمینه هیچ‌کس را شرمنده نکند. امیدوارم به‌زودی خبرهای بسیار خوبی از موفقیت‌ها و پیروزی‌هایمان برسد و بتوانیم این چالش را نیز حل کنیم. بااین‌حال، حتی اگر این چالش‌ها به‌طور موقت برطرف شوند، برای مشکلات مزمن باید چاره‌اندیشی کرد.
چرا باید سهم سلامت از تولید ناخالص داخلی ما فقط پنج درصد باشد؟
ایرنا: آقای احمدی، اگر درباره مباحث مطرح‌شده نکته‌ای باقی مانده است، بفرمایید.
احمدی: فکر می‌کنم تا زمانی که نگاه ما به سلامت، نگاه راهبردی نباشد، مشکلات حل نخواهد شد. چرا باید سهم سلامت از تولید ناخالص داخلی ما پنج درصد باشد؟ سهم سلامت از تولید ناخالص داخلی کشورمان بسیار پایین است. چرا باید چنین باشد؟ مگر طبق اسناد و برنامه‌های بالادستی قرار نبود سهم سلامت از تولید ناخالص داخلی، دست‌کم به سطح کشورهای منطقه برسد؟ اکنون سهم سلامت در کشورهای منطقه بسیار بیشتر از ماست و سهم ما همچنان پایین است. بنابراین، به همان نکته نخست بازمی‌گردیم؛ نگاه به مقوله سلامت باید راهبردی باشد. سهم سلامت از تولید ناخالص داخلی باید افزایش یابد و سهم آن در تأمین ارز نیز رعایت شود.
نباید چنین باشد که سازمان غذا و دارو اعلام کند، برای مثال، به پنج میلیارد نیاز دارد، اما سه میلیارد به آن اختصاص دهند و از همین مبلغ نیز ۴۰۰ میلیارد مربوط به تعهدات پرداخت‌نشده سال گذشته باشد؛ سپس تأمین ارز همان مبلغ هم با مشکل مواجه شود. با این شرایط نمی‌توان کار را پیش برد. فکر می‌کنم در حوزه دارو حدود ۱۷ یا ۱۸ دستگاه دخالت دارند و سازمان غذا و دارو نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گو باشد، درحالی‌که فقط یکی از ۱۷ یا ۱۸ دستگاه است. اقدامات همه این دستگاه‌ها باید در راستای سیاست‌گذاری وزارت بهداشت باشد. در تمام موضوعات مرتبط با سلامت، سیاست‌گذار باید وزارت بهداشت باشد.
توزیع اینترنتی دارو ممنوع است، برخی سایت‌ها چگونه فعالیت می‌کنند؟
در موضوع توزیع اینترنتی دارو، بارها جلسه داشته‌ایم و همواره تأکید کرده‌ایم که وزارت بهداشت باید سیاست‌گذار باشد؛ اساساً قانون نیز همین را می‌گوید. قرار نیست وزارت اقتصاد برای وزارت بهداشت سیاست‌گذاری کند. سیاست‌گذاری در حوزه سلامت بر عهده وزارت بهداشت است و همه باید از آن تبعیت کنند. چرا اکنون این پرسش را مطرح نمی‌کنید که با وجود ممنوعیت توزیع اینترنتی دارو تا این لحظه، برخی سایت‌ها چگونه در این زمینه فعالیت می‌کنند؟ چرا این موضوع را پیگیری نمی‌کنید؟ برخی می‌خواهند برخلاف قانون و با اصرار، حضور و فعالیت خود را تحمیل کنند. ما مخالف فناوری نیستیم؛ مخالفت ما با سازوکاری است که در آن، جایگاه سیاست‌گذاری وزارت بهداشت نادیده گرفته شود. این سیاست‌گذاری باید توسط وزارت بهداشت انجام شود که مسئولیت سلامت را بر عهده دارد.
تأخیر در پرداخت مطالبات داروخانه‌ها به ۱۱ ماه رسیده
براین اساس، فکر می‌کنم اگر نگاه همه به سلامت کارشناسی باشد و به نظام سلامت و ارکان آن، از جمله وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو و سایر تشکل‌های مردم‌نهاد اطمینان و اعتماد کنند، مشکلی نخواهیم داشت. ما توانمندی، ظرفیت، فناوری و دانش لازم را داریم. چرا از این ظرفیت‌ها استفاده نمی‌کنیم و به آنها بها نمی‌دهیم؟ چرا سازمان‌های بیمه‌گر به تعهدات قانونی خود عمل نمی‌کنند؟ چرا سازمان برنامه و بودجه به تعهدات قانونی خود عمل نمی‌کند؟ مگر در طرح دارویار قرار نبود منابع در همان زمان به انتهای زنجیره دارو پرداخت شود؟ چرا اکنون این پرداخت‌ها شش یا هفت ماه به تأخیر افتاده است؟ چرا تأخیر در پرداخت مطالبات داروخانه‌ها به ۱۱ ماه رسیده است؟ داروخانه تا چه اندازه می‌تواند این وضعیت را تحمل کند؟ چنین توانی ندارد. ما می‌خواهیم خدمت کنیم، اما توان خدمت‌رسانی از ما گرفته شده است.
در بحث کمبودها، گاهی با کمبود کاذب مواجهیم؛ دارو در شرکت توزیع موجود است، اما منِ داروساز توان خرید آن را ندارم. انسولین موجود است، اما پول خرید آن را ندارم؛ زیرا ۱۱ ماه است که مطالبات من نزد سازمان بیمه‌گر بلوکه شده است. این وضعیت در زنجیره تأمین مشکل ایجاد می‌کند. ما همچنان پای کار هستیم؛ در زمان جنگ نیز حضور داشتیم، اکنون هم کار می‌کنیم و در آینده نیز خواهیم بود. این کشور متعلق به خود ماست و از آن دفاع می‌کنیم؛ اما قرار نیست سرمایه ما ۱۱ ماه نزد سازمان‌های بیمه‌گربماند. در این مدت آن سرمایه دیگر ارزش پیشین خود را ندارد.
ایرنا: از هر یک از مهمانان گرامی می‌خواهم نکته پایانی خود را درقالب یک خبر خوب بیان کنند؛ شاید فضای بحث تا اینجا تلخ شده باشد، اگر خبر خوب و امیدوارکننده‌ای دارید، بفرمایید تا این گفت‌وگو را با خبری خوش و شیرین به پایان برسانیم.
هاشمی: خبرهای خوب واقعاً زیاد است، اما در میان آشفتگی‌های موجود، معمولاً کمتر به آنها پرداخته می‌شود؛ البته باید همه ابعاد را در نظر بگیریم. فکر می‌کنم در یک سال اخیر، ۱۶ داروی جدید وارد کشور شده است که هرکدام می‌تواند ساختار درمان را تغییر دهد. این موضوع بسیار خوبی است که می توان به آن اشاره کرد. در حوزه‌های دیگر نیز، از جمله در بخش نرم‌افزاری و در زمینه پایش داروها و کمبودهای دارویی، اتفاقات بسیار خوبی در حال وقوع است. مواردی از این دست کم نیست؛ اما چون تصور می‌کردم در این نشست بیشتر به چالش‌ها خواهیم پرداخت، عمدتاً برای پاسخ‌گویی درباره آنها آماده بودم.
ایرنا: این داروهای جدید، در چه حوزه‌ای استفاده می‌شوند؟
هاشمی: در حوزه داروهای خاص هستند و می‌توانند به صرفه‌جویی ارزی نیز کمک قابل‌توجهی کنند.
در سراسر کشور ۱۸ هزار و ۷۰۰ داروخانه داریم که هرکدام ذخیره راهبردی است
احمدی: نکته‌ای که در پایان باید خدمت بینندگان عزیز عرض کنم، این است که خوشبختانه با تمهیدات مناسبی که سازمان غذا و دارو اندیشیده است، ذخایر راهبردی بسیار خوبی داریم و تاب‌آوری ما در تأمین مواد اولیه نیز بسیار مطلوب است. همان‌طور که توضیح داده شد، تأمین از مسیرهای مختلف انجام می‌شود. در سراسر کشور ۱۸ هزار و ۷۰۰ داروخانه داریم و من هر یک از این داروخانه‌ها را به‌نوعی یک ذخیره راهبردی می‌دانم؛ زیرا هرکدام موجودی دارویی دارند. شرکت‌های توزیع و تولیدکنندگان نیز ذخایر خود را دارند. بنابراین، از نظر ذخایر راهبردی در موقعیتی قرار داریم که تاب‌آوری ما بسیار بیش از این‌هاست. با وجود بی‌مهری‌هایی که به صنعت دارو و داروخانه‌ها شده است، همچنان پای کارهستیم و اجازه نمی‌دهیم مردم دچار بحران دارویی شوند. موضوع صرفاً کمبود نیست؛ منظورم جلوگیری از بروزبحران دارویی است. تمام تلاش خود را به کار می‌گیریم تا دچار چنین بحرانی نشویم و نخواهیم شد. این قول را می‌دهیم که ان‌شاءالله زنجیره تأمین دارو در تمام روزها و شرایط، در کنار مردم باشد.
ایرنا: از هر دو مهمان گرامی، دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت، و دکتر احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان، سپاسگزاریم.