استان کرمان را بایستی از کهن‌ترین خاستگاه‌های خط و تمدن در ایران و جهان دانست، از الواح پروتوایلامی هزاره چهارم قبل از میلاد (یکی از نخستین خط‌های جهان) در تپه یحیی ارزوئیه گرفته تا نشانه‌های هندسی کنارصندل جیرفت و نخستین خط هجایی رمزگشایی‌شده ایران در شهداد، این استان را به مثابه یک مثلث طلایی تمدن در باستان‌شناسی مطرح می‌کند، مثلثی که شاخص‌های اصلی آغاز تمدن (شهرنشینی) را مربوط به فلات ایران می‌داند.
باستان‌شناسان معتقدند که خط، بارزترین نماد تمدن در هر کشور و منطقه‌ای به‌شمار می‌رود و استان کرمان به‌واسطه کشف نخستین آثار تمدنی و خط و قرار گرفتن در مسیر شکل‌گیری نخستین تمدن‌های ایران جایگاه ویژه‌ای در این حوزه دارد.
سرزمینی که سه محوطه باستانی آن شامل تپه‌یحیی واقع در دشت صوغان شهرستان ارزوئیه، کُنارصندل در جیرفت و شهداد در حاشیه دشت کویر جهانی لوت هر یک به فراخور زمانه خود در هزاره‌های پیش از میلاد، صفحه‌ای از کتاب پررمز و راز تاریخ کهن خط و کتابت ایران را ورق زده‌اند و از نخستین و کهن‌ترین تمدن‌های جهان به شمار می‌روند.
نمونه‌ای از الواح گلی کشف‌شده در تپه یحیی ارزوئیه
تپه‌یحیی، واقع در دشت صوغان شهرستان ارزوئیه در فاصله حدود ۲۲۰ کیلومتری جنوب غربی مرکز استان کرمان یکی از شاخص‌ترین محوطه‌های باستانی فلات ایران به شمار می‌رود.
این تپه باستانی که نخستین‌بار در مرداد سال ۱۳۴۶ طی بررسی‌های و کاوش‌های باستان‌شناسی هیات موزه پی‌بادی دانشگاه هاروارد آمریکا به سرپرستی پروفسور لمبرگ کارلوفسکی شناسایی و سپس به روش عمودی و پلکانی کاوش و حفاری شد، توالی فرهنگی خود را از عصر نوسنگی تا دوره ساسانی در برمی‌گیرد و کهن‌ترین لایه‌های آن حدود هفت هزار سال قدمت دارد.
نمایی از تپه یحیی ارزوئیه
با این وجود گرچه حدود ۶۰ سال است که هیچ کاوش علمی باستان‌شناسی در این محوطه باستانی انجام نشده است اما در گذشته و پس از کاوش‌های این محوطه باستانی ۲۷ لوح گِلی به خط پروتوایلامی مربوط به دوران آغازایلامی‌ها (هزاره چهارم پیش از میلاد) کشف شد.
این الواح که توسط دامرو و انگلند به بهترین شکل منتشر شده از اتاق‌های یک و پنج بنای لایه IVC و محدوده شرقی آن به دست آمده‌است و از این میان ۲۷ متن نوشته‌شده و لوح‌های نانوشته زیادی کشف شد که در گوشه اتاق پنج روی هم انباشته شده بودند، وجود لوح‌های نوشته شده و نانوشته در این محوطه در کنار یکدیگر و سایر نشانه‌ها نشان می‌دهد که ساکنان دشت صوغان مرکز کتابت ایران در این دوره بوده‌اند.
محتوای این الواح عمدتاً اقتصادی (نشانه‌های عددی همراه با تصاویر ایدئوگرام) است که ۲۱ مورد مربوط به توزیع غلات و تخصیص زمین به افراد خاص، پنج مورد مربوط به حساب و کتاب گوسفند و بز و یک مورد نیز مربوط به توزیع غلات در میان یک گروه کارگران زن بوده است و متن‌های مربوط به غلات بیشتر در رابطه با تخصیص جیره برای خوراک کارگران در بازه‌های زمانی مختلف از یک تا ۳۰ روز بوده است.
نکته برجسته این خط، یک نشانه اضافه به نام «گان» است که جایگاه این محوطه را در مقایسه با نمونه‌های کشف‌شده در سایر مناطق، در زمان خود ممتاز و پیشرفته‌تر می‌کند.
نکته برجسته این خط، یک نشانه اضافه به نام «گان» است که جایگاه این محوطه را در مقایسه با نمونه‌های کشف‌شده در سایر مناطق، در زمان خود ممتاز و پیشرفته‌تر می‌سازد.
نمونه الواح گلی کشف شده در تپه یحیی ارزوئیه
همچنین در این محوطه، ۸۵ لوح گلی نانوشته توسط هیات کاوش‌های باستان‌شناسی دانشگاه هاروارد به سرپرستی لامبرگ کارلوفسکی کشف شده است و علاوه بر این الواح گلی، وجود کاسه‌های لبه‌واریخته و نقش مهرهایی که شباهت فراوانی به مهرهای همزمان در شوش دارند، مؤید ارتباط این محوطه با شوش پایتخت پروتوایلامی‌ها در عصر نخستین تمدن‌های ایران بوده است.
حکومت ملوک طوایفی پروتوایلامی به عنوان نخستین تمدن ایران به صورت تقریبی همزمان با نخستین تمدن‌های جهان در بین‌النهرین بوده است و حتی این خط در مقایسه با این تمدن‌ها باوجود نشانه‌های جدید (همچون گان) به‌نحوی پیشرفته‌تر ارزیابی می‌شود و از دانش ساکنان استان کرمان در این دوره سخن می‌گوید.
همچنین تپه‌های کنارصندل جیرفت به‌عنوان دیگر محوطه‌های دارای تمدن کهن در استان کرمان در ۳۰ کیلومتری جنوب شهرستان جیرفت و در حاشیه رودخانه هلیل‌رود واقع شده و این محوطه که دربردارنده ۲ تپه با عنوان‌های «کنارصندل الف» و «کنارصندل ب» است به تمدن بزرگ «اَرتَ» (Aratta) نسبت داده می‌شود، تمدنی که در متون بین‌النهرینی از آن به عنوان سرزمینی ثروتمند و بزرگ یاد شده است.
کشف چهار لوح گلی با نشانه‌های نوین در این محوطه، گمانه وجود تمدنی بزرگ و کهن را در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد در حاشیه هلیل‌رود مطرح می‌کند، تمدنی که می‌تواند حلقه وصل نخستین تمدن‌های پروتو ایلامی‌ها و ایلام قدیم باشد.
چهار لوح پخته جیرفت در سال ۲۰۰۶ کشف شد و گرچه عمده این الواح استردادی بوده و از قاچاقچیان اشیای تاریخی کشف شده‌اند اما یوسف مجیدزاده سرپرست تیم کاوش این محوطه باستانی معتقد است این خط مربوط به تاریخ تمدنی میان پروتوایلامی‌ها و ایلام قدیم است و این محوطه با روشن ساختن زوایای جدید تمدن در ایران می‌تواند حلقه وصل و تکامل خط در این ۲ تمدن باستانی ایران باشد.
بر اساس آزمایش‌های رادیوکربن ۱۴ انجام‌شده در دانشگاه پنسیلوانیا، قدمت این الواح به حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد و در این زمینه پژوهشگر فرانسوا دسه در سال ۲۰۱۴ چهار لوح کنارصندل را بررسی کرد و نشان داد که بخشی از آنها به ایلامی خطی و بخشی شامل مجموعه‌ای از نشانه‌های پیش‌تر ناشناخته است که وی آنها را «هندسی» نامید.
کتیبه‌های کشف شده در جیرفت
پرفسور مجیدزاده حفار کنارصندل جیرفت نیز تأکید دارد که الواح جیرفت ۳۰۰ سال از لوح‌های تمدن بزرگ ایلام قدیم کهن‌تر است و خط ایلامی از استان کرمان به مناطق غربی کشور منتقل شده است.
سومین ضلع این مثلث تمدنی، محوطه باستانی شهداد واقع در حاشیه غربی دشت لوت است و یک خط هجایی همزمان با حکومت پوزور(کوتیک) اینشوشیناک بر ایلام قدیم بر لبه یک ظرف سفالی کشف شده که وجود نخستین تمدن‌های باستانی در استان کرمان را به اثبات می‌رساند.
این خط به عنوان نخستین خط هجایی (دارای الفبا) در ایران که رمزگشایی هم شده با معنای «۶۰ کای آب شیرین باران» است و بر لبه یک ظرفی آیینی احتمالا در یک معبد(برای جمع‌آوری آب باران) مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
این خط به عنوان نخستین خط هجایی (دارای الفبا) در ایران که رمزگشایی هم شده با معنای «۶۰ کای آب شیرین باران» است و بر لبه یک ظرفی آیینی احتمالا در یک معبد(برای جمع‌آوری آب باران) مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
تصویری از محوطه باستانی دشت تکاب شهداد
این محوطه در ابتدا توسط هیات‌های ایرانی به سرپرستی علی حاکمی و سپس میرعابدینی کابلی مورد کاوش و حفاری قرار گرفت و بررسی‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد که این خط در واقع «ایلامی – خطی» (Linear-Elamite) است که در مدت کوتاهی در زمان حکومت پوزور اینشوشیناک، شاه ایلام قدیم یعنی قرن ۲۱ پیش از میلاد مورد استفاده بوده است.
نمونه‌های این خط فقط در شوش و جلال‌آباد مرودشت استان فارس مشاهده و کشف شده و از کمیاب‌ترین خطوط باستانی ایران محسوب می‌شود.
نکته قابل تأمل آنکه کشفیات کنارصندل جیرفت نشان می‌دهد نمی‌توان تاریخ حکومت پوزور اینشوشیناک را به گورستان شهداد و شوش تعمیم داد؛ چرا که به گفته مجیدزاده خاستگاه خط ایلامی – خطی منطقه جیرفت بوده و این خط با نشانه‌های مبتدی و کمتر تکامل یافته، پیش از اینشوشیناک در اواسط تا اواخر هزاره سوم پیش از میلاد در جیرفت کاربرد داشته و مورد استفاده قرار گرفته است، البته این ادعای جای بررسی و بحث بیشتری دارد.
یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که همزمان با شکوفایی بین‌النهرین و دره سند، در نواحی جنوب شرق ایران نیز مراکز تمدنی گوناگون و بسیار پیشرفته‌ای شکل گرفته که در گسترش تمدن جهانی تأثیری بسزایی داشته‌است.
وجود این تمدن‌ها ازجمله تپه‌یحیی با فرهنگ هفت هزار ساله و تمدن بیش از پنج هزار سال، به‌مثال و نمونه‌ای بارز از وجود نخستین تمدن‌های جهان در دل استان کرمان است که در صورت ادامه کاوش‌ها می‌تواند طعنه به تاریخ کهن تمدن در جهان بزند.
نمایی از قلعه دختر واقع در حریم شهر تاریخی کرمان
به گفته سیدمنصور سیدسجادی باستان‌شناس پیشکسوت، دره هلیل‌رود با معادن و آب فراوان خود یکی از غنی‌ترین مناطق کشاورزی فلات ایران بوده و بقایای برخی از بزرگ‌ترین مراکز تمدن بشری در شرق باستان همچون کنارصندل و تپه یحیی در آن پیدا شده است، تمدن‌هایی قابل مقایسه و همزمان با تمدن‌های هزاره سوم و چهارم ق. م در میان‌رودان، مصر و دره سند می‌تواند خلأ بزرگ جغرافیای سیاسی منطقه (هزار سال بدون خط) را در هزاره سوم پیش از میلاد را پُر کند.
با این حال و بنا به گفته ساکنان بومی، وضعیت کنونی محوطه‌های باستانی استان کرمان چندان مطلوب نیست و گزارش‌ها حاکی از آن است که تپه کنارصندل جیرفت زیر پای گردشگران و فرسایش طبیعی روزگار دشواری را سپری می‌کند، همچنین قهر طبیعت و عبور آزادانه بازدیدکنندگان از روی دیوارهای باستانی، فرسایش بسیاری را به این مکان تحمیل کرده است.
از سوی دیگر وضعیت در تپه یحیی و شهداد نیز چندان مناسب نیست و رها کردن و غفلت از این محوطه‌های باستانی سبب شده که راه برای فرسایش طبیعی و اثربخشی انسان در تخریب این آثار ارزشمند باز شود.
تصویری از محوطه تپه کنارصندل جیرفت
وجود نخستین خط و تمدن‌های باستانی در استان کرمان نشان‌دهنده شاخص‌های اصلی آغاز تمدن در ایران و حتی جهان است و این موضوع ضرورت ادامه حفاری‌های باستان‌شناسی در این مناطق را برای روشن‌تر شدن زوایای جدید تاریخ و تمدن کهن این سرزمین گوشزد می‌کند.
هنوز بخش‌های وسیعی از جنوب ایران از دیدگاه باستان‌شناسی بکر و دست‌نخورده باقی مانده است و کاوش‌های دامنه‌دار در محوطه‌هایی همچون کنارصندل جیرفت و تپه‌یحیی ارزوئیه می‌تواند فصل‌های ناگفته‌ای از تاریخ خط و تمدن ایران را آشکار کند.
موضوعی که اکنون در دستور کار مدیران استان کرمان قرار گرفته اما همچنان امید می‌رود که با تخصیص اعتبارات لازم و حضور تیم‌های متخصص باستان‌شناسی، این سرزمین کهن بار دیگر در کانون و مرکز توجه پژوهشگران تاریخ و تمدن جهان قرار گیرد.
منبع: ایرنا