به نقل از همشهری آنلاین، سید مهدی باقریان مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی اولویت‌های بازطراحی کتاب‌های درسی دانش‌آموزان را تشریح کرد.
پس از بازطراحی کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم، کدام کتاب‌های درسی در اولویت بازطراحی اساسی قرار دارند؟
سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دو فرایند موازی را بر اساس برنامه‌های تحولی و اقتضائات روز دنبال می‌کند. مهم‌ترین برنامه تحولی سازمان، طرحواره تحول در برنامه درسی است که از دوره اول ابتدایی آغاز شده است.
در سال گذشته، پایه اول ابتدایی وارد این فرایند شد و همه کتاب‌های درسی آن تغییر کرد. در این طرح، برنامه درسی، نسبت آن با بسته‌های تربیت و یادگیری و فعالیت‌های مدرسه‌ای و همچنین ساختار اجرای برنامه در سطح مدرسه، سازمان‌دهی مجددی پیدا کرد. به همین دلیل، از این رویکرد با عنوان زیست‌بوم جدید برنامه درسی دوره اول ابتدایی یاد می‌کنیم.
در ادامه این مسیر، امسال همه کتاب‌های درسی پایه دوم ابتدایی تغییر کرده‌اند؛ برخی عناوین مأموریت‌های جدیدی پیدا کرده‌اند و عناوین جدیدی نیز به مجموعه اضافه شده‌اند. همچنین شایستگی‌های پایه، به‌عنوان شایستگی‌هایی که دانش‌آموزان نظام آموزش عمومی باید به آنها دست یابند، در بسته‌های تربیت و یادگیری تلفیق شده‌اند.
این تحول در سال‌های آینده چگونه ادامه پیدا می‌کند و چه زمانی به سایر دوره‌های تحصیلی می‌رسد؟
برنامه ما این است که در سال آینده، پایه سوم ابتدایی نیز به‌طور کامل بازطراحی شود. در همین مسیر، مجموعه زیست‌بوم جدید برنامه درسی، شامل طراحی برنامه درسی برای همه عناوین، تولید بسته‌های تربیت و یادگیری و چگونگی اجرای برنامه در سطح مدرسه، تکمیل خواهد شد.
امیدواریم در سال آینده، اجرای سراسری این برنامه از پایه اول ابتدایی آغاز شود یا دست‌کم بیش از ۵۰ درصد مدارس کشور را پوشش دهد.
در ادامه طرحواره تحول، دوره اول متوسطه نیز به‌عنوان یکی از محورهای اصلی تغییر در نظر گرفته شده است. امیدواریم در صورت فراهم‌شدن شرایط، اجرای آزمایشی آن را از سال آینده آغاز کنیم و در غیر این صورت، این اقدام از سال پس از آن دنبال خواهد شد.
در این دوره نیز همه برنامه‌های درسی و کتاب‌ها از نظر رویکرد، نسبت میان بسته‌های انتخابی و تجویزی و محتوای آموزشی، مورد بازطراحی قرار خواهند گرفت.
آیا تغییرات کتاب‌های درسی فقط در چارچوب طرحواره تحول انجام می‌شود یا تحولات اخیر کشور نیز در این فرایند اثرگذار بوده است؟
در کنار طرحواره تحول، پس از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، سازمان تولید محتواهای متناسب با اقتضائات جدید را نیز در دستور کار قرار داد.
سال گذشته، بسته تربیت و یادگیری «از ایرانمان دفاع می‌کنیم» برای سه دوره تحصیلی شامل دوره دوم ابتدایی، دوره اول متوسطه و دوره دوم متوسطه طراحی و اجرا شد. با اتکا به تجربه این اقدام و با توجه به فرصت زمانی موجود، امسال نیز بخشی از کتاب‌های درسی، به‌ویژه کتاب‌های آمادگی دفاعی و مطالعات اجتماعی، متناسب با تحولات اخیر بازنگری شدند و محتواهای جدیدی به آنها اضافه شد.
کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم به‌طور کامل بازطراحی شده است و این روند، در ادامه، برای پایه دهم نیز دنبال خواهد شد. هم‌زمان، برنامه درسی این حوزه نیز مورد بازبینی و بازنگری قرار گرفته است.
در حوزه مطالعات اجتماعی، معارف و دروس تربیتی نیز محتواهایی متناسب با تحولات اخیر، از جمله جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، تهیه و تدوین شده و تغییرات مرتبط در کتاب‌های درسی اعمال شده است.
هدف ما این است که با طراحی فرصت‌های یادگیری مناسب، ابعاد مختلف این رویدادها، عظمت مقاومت ملی و حماسه‌ای را که رزمندگان خط مقدم و مردم ایران در جریان این تحولات رقم زدند، در کتاب‌های درسی بازتاب دهیم و روایتی ایرانی، صحیح و متناسب با اقتضائات ملی، میهنی و هویتی کشور ارائه کنیم.
آیا کتاب‌های فارسی، دینی و مطالعات اجتماعی نیز در اولویت بازطراحی قرار دارند؟
هرگاه اجرای طرحواره تحول در برنامه درسی به مرحله بازطراحی برسد، همه عناوین درسی مشمول این فرایند خواهند شد؛ به‌ویژه حوزه‌هایی مانند فارسی، قرآن، معارف و مطالعات اجتماعی که نقش مهمی در تحقق اهداف تربیتی دارند.
در دوره اول ابتدایی، همه کتاب‌های درسی، از جمله فارسی و کتاب هدیه‌های آسمان که با نام و بسته آموزشی جدید ارائه می‌شود، در این مسیر بازطراحی شده‌اند. درس قرآن نیز به دلیل ارتباط نزدیک با این حوزه، هم از نظر برنامه درسی و هم از نظر محتوای آموزشی مورد بازطراحی قرار می‌گیرد.
در دوره اول متوسطه نیز با اجرای طرحواره تحول، این تغییرات همه عناوین درسی را دربرخواهد گرفت. البته در مواردی که اقتضائات روز، مانند تحولات ناشی از جنگ رمضان، ضرورت تغییرات محتوایی را ایجاب کرده‌اند، اقداماتی مستقل از تکمیل مراحل طرحواره نیز انجام شده است.
برای نمونه، همکاران گروه حکمت و معارف در کتاب هدیه‌های آسمان، متناسب با این اقتضائات، واحدهای یادگیری جدیدی برای پایه‌های پنجم و ششم ابتدایی طراحی و اضافه کرده‌اند که با استقبال مخاطبان نیز مواجه شده است.
در بازطراحی کتاب‌های درسی، چه بخش‌هایی حذف و چه مطالبی به محتواها اضافه خواهد شد؟
بنده با تعبیر حذف یا اضافه‌شدن، به‌عنوان توصیف اصلی تحول در برنامه درسی، موافق نیستم. اگر درباره برنامه درسی و اهداف آن صحبت می‌کنیم، موضوع این است که اهداف موردنظر و شایستگی‌های تعیین‌شده چگونه به بهترین شکل محقق شوند.
هنگامی که برنامه درسی بازطراحی می‌شود، ممکن است تلفیق شایستگی‌ها در یک درس تغییر کند و در درس دیگری، محورهای متفاوتی از شایستگی‌ها مورد توجه قرار گیرد. بنابراین، تغییر برنامه درسی و رویکرد آن، آثار خود را در فعالیت‌های یادگیری، فرصت‌های یادگیری تعریف‌شده و محتوای کتاب‌های درسی نشان می‌دهد.
بر این اساس، تغییرات پیش‌رو می‌تواند گسترده باشد؛ زیرا موضوع فقط تغییر چند مطلب نیست، بلکه بازنگری در چگونگی یادگیری دانش‌آموزان و فرصت‌هایی است که برای دستیابی به شایستگی‌های موردنظر در اختیار آنان قرار می‌گیرد.
آیا کتاب‌هایی وجود دارند که فعلاً برنامه‌ای برای بازطراحی آنها نداشته باشید؟
باقریان: اگر کتابی در مسیر اجرای طرحواره تحول قرار داشته باشد، از این فرایند مستثنا نخواهد بود و در نهایت همه دروس مشمول تغییر خواهند شد. با این حال، اگر در مقطعی احساس کنیم تغییرات جزئی نمی‌تواند مسئله‌ای از نظام آموزشی یا اجرای بسته‌های آموزشی را حل کند، اصراری بر ایجاد تغییرات زودهنگام و مکرر نداریم.ژ
هدف، انجام تغییرات صرفاً برای تغییر نیست؛ بلکه بازطراحی باید در راستای برنامه‌های تحولی سازمان و با هدف ارتقای کیفیت برنامه درسی، بهبود فرصت‌های یادگیری و تحقق بهتر اهداف تربیتی انجام شود.