بررسی آمارها نشان میدهد که ۷۴ درصد خانوارهای دهک اول در سال ۱۴۰۳ بنزین مصرف نکردهاند، در حالی که این رقم برای دهک دهم به ۲۹ درصد میرسد. همچنین ۱۰ درصد پرمصرف دهک اول، بیش از ۱۵۰ لیتر بنزین در ماه مصرف داشتهاند. این دادهها نشاندهنده الگوی پیچیده مصرف بنزین در میان دهکهای مختلف جامعه است.
در هر یک از دهکهای کمدرآمد جامعه، دو دسته خانوار مشاهده میشود؛ دستهای که مصرف بنزین نزدیک به صفر دارند و دستهای که مصرف نسبتاً بالایی دارند. این ساختار دوگانه مصرف، بهخصوص در دهکهای پایین، موجب ناکارآمدی سیاستهایی شده است که تنها به تفاوتهای «بیندهکی» توجه دارند.
ناترازی بنزین یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد ایران به شمار میرود؛ چرا که مصرف بنزین از تولید آن پیشی گرفته و فشار مضاعفی بر منابع ارزی و بودجه دولت وارد کرده است. انتظار میرود این فشار در آینده تشدید شود. قیمت پایین انرژی در ایران باعث افزایش ساختاری وابستگی اقتصاد به انرژی شده است.
برخی از جلوههای این وابستگی ساختاری عبارتند از:
- مصرف بالای خودروهای فرسوده
- بهرهوری پایین انرژی در خطوط تولید صنعتی
- گسترش صنایع انرژیبر مانند فولاد و پتروشیمی
- فاصله زیاد میان محل زندگی و کار در کلانشهرها
- افزایش اشتغال در حرفههایی مانند تاکسی اینترنتی و پیک موتوری
آمارهای مرکز آمار ایران درباره هزینه و درآمد خانوار، الگوی پیچیده مصرف بنزین را نشان میدهد. در سال ۱۴۰۳، خانوارهای دهک دهم بهطور میانگین ماهانه ۲۳۵ هزار تومان برای بنزین هزینه کردهاند، در حالی که این رقم برای خانوارهای دهک اول حدود ۵۲ هزار تومان بوده است. این تفاوت هزینه، نشاندهنده ۴.۵ برابر بودن هزینه دهک دهم نسبت به دهک اول است.
نسبت مصرف بنزین میان دهک دهم و اول در سالهای گذشته کاهش یافته است؛ از حدود ۸.۲ در سال ۱۳۹۴، به حدود ۶ در سال ۱۳۹۹ و سپس بهطور مداوم کمتر شده است. این امر نشان میدهد که دهکهای کمدرآمد توانستهاند دسترسی بیشتری به بنزین و یارانه آن داشته باشند.
مقایسه گروههای پرمصرف در هر دهک، تفاوت میان دهکها را کمتر نشان میدهد. به عنوان مثال، در سال ۱۴۰۳، ۱۰ درصد پرمصرف دهک اول به طور میانگین حدود ۱۵۴ لیتر بنزین در ماه مصرف کردهاند، در حالی که گروه مشابه در دهک دهم حدود ۲۷۱ لیتر بنزین مصرف کردهاند. گرچه دهک دهم به طور کلی ۴.۵ برابر دهک اول بنزین مصرف میکند، اما نسبت مصرف ۱۰ درصد پرمصرف هر دهک به کمتر از دو برابر کاهش مییابد.
فضای عمومی تصمیمگیری در کشور تأکید بیشتری بر تفاوتهای بیندهکی دارد درحالیکه تفاوتهای دروندهکی به دلایل تشدید فقر، مسائل اجتماعی و امنیتی اهمیت بیشتری دارند. اگرچه ۷۴ درصد خانوارهای دهک اول بنزین مصرف نکردهاند، بخش قابل توجهی از همین دهک، مصرف بالایی داشتهاند.
در شرایط تورمی، هرچه قیمت بنزین برای مدت طولانی ثابت بماند، فاصله آن با قیمت سایر کالاها افزایش مییابد. تثبیت قیمت بنزین از سال ۱۳۹۸ در حالی رخ داده است که تورم در این مدت بسیار بالا بوده است. جبران ناگهانی عقبماندگی قیمت بنزین که به «شوکدرمانی» معروف است، میتواند آسیب جبرانناپذیری به اقتصاد و جامعه ایران وارد کند.
