به نقل از اقتصادآنلاین، رویداد «جنگ و صلح؛ اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵» امروز سه شنبه به میزبانی اقتصادآنلاین در مرکز همایش‌های بین‌المللی کتابخانه ملی ایران برگزار شد. در این رویداد فرزین فردیس، عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران با تشریح تجربه شرکت نوکیا و بررسی پیامد‌های تحولات فناورانه بر اقتصاد جهانی، نسبت به تکرار تجربه این شرکت در بنگاه‌های ایرانی هشدار داد.
فردیس در ابتدای سخنان خود با اشاره به تجربه شرکت نوکیا، این شرکت را نمونه‌ای از بنگاه‌های بزرگی دانست که با وجود برخورداری از سهم قابل‌توجه بازار و جایگاه تثبیت‌شده جهانی، در برابر تغییرات فناوری و تحولات بازار غافلگیر شدند.
وی با یادآوری تصویر جلد مجله فوربس در سال ۲۰۰۷ توضیح داد: نوکیا در آن مقطع در اوج اقتدار قرار داشت، یک میلیارد مشترک در سراسر جهان داشت و حدود ۴۰ درصد بازار تلفن همراه را در اختیار گرفته بود. در همان دوره، مجلات معتبر مدیریتی جهان به‌طور مستمر درباره استراتژی‌ها و شیوه مدیریت این شرکت مطلب منتشر می‌کردند و نوکیا به‌عنوان نمونه‌ای موفق از ساخت یک امپراتوری اقتصادی مورد توجه قرار داشت.
عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران با اشاره به افول سریع نوکیا در کمتر از یک دهه افزود: کمتر از هفت سال پس از آن دوران، مدیرعامل نوکیا هنگام اعلام پذیرش پیشنهاد مایکروسافت برای خرید بخش تلفن همراه این شرکت، در پاسخ به خبرنگاران از شکست نوکیا سخن گفت و ابراز کرد که نمی‌داند چه اتفاقی افتاده است.
فردیس درباره دلایل شکست نوکیا خاطرنشان کرد: این شرکت از پیشرفت فناوری، هوشمندتر شدن تلفن‌های همراه و قدرت گرفتن رقبا بی‌اطلاع نبود. نوکیا بهترین مشاوران و تیم‌های تحقیق و توسعه را در اختیار داشت و از تحولات بازار نیز آگاه بود؛ با این حال، نتوانست خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.
وی با اشاره به مفهوم «لحظه نوکیا» (Nokia Moment) در ادبیات مدیریت بیان کرد: مسئله اصلی فقط شناخت دلایل سقوط یک شرکت نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که چگونه می‌توان از تکرار چنین تجربه‌ای جلوگیری کرد. مدیران بنگاه‌های اقتصادی باید از خود بپرسند آیا ممکن است در اوج فعالیت قرار داشته باشند، اما رقیبی تازه با سرعتی بالا وارد بازار شود و جایگاه آنها را تصاحب کند؟
فردیس در تشریح مفهوم تحول سازمانی گفت: بنگاه‌های اقتصادی باید متناسب با تغییرات محیط پیرامونی، قوانین، فناوری و انتظارات مشتریان رفتار خود را تغییر دهند. تحول به معنای ساختن توانمندی‌های جدید در ذهن مدیران و ساختار سازمانی است؛ توانمندی‌هایی که کسب‌وکار را برای مواجهه با شرایط تازه آماده می‌کند.
وی با اشاره به نظریه پذیرش فناوری توضیح داد: برای پذیرش یک نوآوری در سازمان، دو عامل اهمیت دارد؛ نخست، ادراک سودمندی و دوم، ادراک سهولت استفاده. مدیران باید باور داشته باشند فناوری جدید، از جمله هوش مصنوعی، واقعاً برای کسب‌وکار آنها ارزش ایجاد می‌کند و استفاده از آن نیز در ساختار سازمان امکان‌پذیر است.
عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران افزود: مدیر یک شرکت فعال در صنایع غذایی، فولاد، حمل‌ونقل یا کشاورزی باید به این نتیجه برسد که هوش مصنوعی برای فعالیت اقتصادی او مفید است و سازمان نیز توانایی فراگیری و استفاده از این فناوری را دارد. تا زمانی که این دو برداشت در مدیران شکل نگیرد، پذیرش نوآوری با مقاومت روبه‌رو خواهد شد.
فردیس درباره موانع پذیرش نوآوری در سازمان‌های بزرگ اظهار کرد: سازمان‌های بزرگ معمولاً با سه نوع مقاومت مواجه هستند. نخستین عامل، سوگیری وضع موجود است؛ سازمان تمایل دارد شرایط فعلی را حفظ کند و از تغییرات پرهزینه و پیش‌بینی‌ناپذیر فاصله بگیرد.
وی زیان‌گریزی را دومین عامل مقاومت سازمانی دانست و توضیح داد: مدیران گاهی ترجیح می‌دهند موقعیت و دستاورد‌های فعلی خود را حفظ کنند تا اینکه برای دستیابی به فرصت‌های جدید، بخشی از منافع تثبیت‌شده را به خطر بیندازند. نوکیا نیز در جایگاه امپراتوری تلفن‌های همراه دکمه‌ای، با ورود به بازار گوشی‌های تمام‌لمسی ممکن بود بخشی از موقعیت تثبیت‌شده خود را از دست بدهد.
فردیس هویت سازمانی را سومین مانع تحول معرفی کرد و افزود: برخی شرکت‌ها موفقیت خود را به شیوه فعالیت و استراتژی‌های گذشته گره می‌زنند و تصور می‌کنند همان عواملی که آنها را به جایگاه فعلی رسانده، همچنان تضمین‌کننده موفقیت آینده خواهد بود.
وی تاکید کرد: پذیرش نوآوری فقط به خواستن و علاقه داشتن وابسته نیست؛ سازمان‌ها باید از قبل توانمندی‌های لازم را ایجاد کنند و برای مواجهه با تغییرات، آمادگی داشته باشند.
عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران در ادامه سخنان خود، دو تحول محیطی را از مهم‌ترین نگرانی‌های مدیران بنگاه‌های متوسط و بزرگ اقتصادی ایران دانست و گفت: نخستین نگرانی، پایان یافتن دوره برخورداری از منابع ارزان، یارانه‌ها و رانت‌های اقتصادی است.
فردیس با تاکید بر اینکه اقتصاد ایران دیگر ظرفیت گذشته برای توزیع یارانه انرژی و تخصیص منابع رانتی را ندارد، اظهار کرد: مهمانی تمام شده است. از این پس، بنگاه‌های اقتصادی باید برای فعالیت در فضای رقابتی آماده شوند و نمی‌توانند همچنان به دسترسی ارزان به منابع محدود تکیه کنند.
وی درباره تغییر ماهیت رقابت در اقتصاد ایران توضیح داد: رقابت نباید بر سر دسترسی به ارز ترجیحی، گازوئیل ارزان، آب ارزان، انحصار واردات یا امتیاز‌های ویژه باشد. رقابت واقعی باید بر پایه بهره‌وری بیشتر، دانش بالاتر، شناخت بهتر مشتری و توانایی پاسخ‌گویی به نیاز‌های بازار شکل بگیرد.
فردیس با اشاره به محدودیت منابع ارزی و انرژی در کشور خاطرنشان کرد: سال گذشته نشانه‌های جدی پایان مهمانی ارز آشکار شد و اکنون زمزمه‌های محدودیت بیشتر در حوزه انرژی نیز به گوش می‌رسد. بحران آب نیز سال‌هاست در بخش کشاورزی و صنعت خود را نشان داده و افت سطح آب‌های زیرزمینی از پیامد‌های آن است.
وی هشدار داد: غفلت از این تغییرات می‌تواند بنگاه‌های اقتصادی را با همان تجربه‌ای مواجه کند که نوکیا از سر گذراند. شرکت‌ها باید بپذیرند شرایط فعالیت اقتصادی تغییر کرده و ادامه مسیر با اتکا به منابع ارزان و امتیاز‌های گذشته، تضمینی برای حفظ موقعیت رقابتی آنها نیست.
فردیس دومین تحول مهم محیط پیرامونی بنگاه‌ها را گسترش هوش مصنوعی دانست و با اشاره به تغییرات ایجادشده در ارزش شرکت‌های بزرگ جهان گفت: در گذشته، شرکت‌های بزرگ حوزه انرژی از جمله شل و شورون در زمره ارزشمندترین بنگاه‌های اقتصادی جهان قرار داشتند؛ اما تحولات فناوری و رشد شرکت‌های فعال در حوزه داده و هوش مصنوعی، معادلات ارزش‌گذاری و سرمایه‌گذاری در اقتصاد جهانی را تغییر داده است.
وی با اشاره به پیش‌بینی‌های منتشرشده درباره اثر اقتصادی هوش مصنوعی افزود: بر اساس گزارشی از مؤسسه PwC، هوش مصنوعی می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ حدود ۱۵.۷ تریلیون دلار به تولید ناخالص داخلی جهان اضافه کند؛ رقمی نزدیک به ۶۰ درصد اقتصاد آمریکا و معادل ایجاد اقتصادی در ابعاد یک قدرت بزرگ اقتصادی جدید.
عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران چهار مسیر اصلی ایجاد این ارزش اقتصادی را افزایش بهره‌وری نیروی کار، شخصی‌سازی محصولات و خدمات، صرفه‌جویی در زمان و ارتقای کیفیت عنوان کرد.
فردیس درباره نقش شخصی‌سازی در خلق ارزش اقتصادی توضیح داد: در گذشته، تولید محصولات متناسب با ترجیحات تک‌تک مشتریان هزینه‌بر و دشوار بود و شرکت‌ها ناچار بودند محصولات استاندارد و انبوه عرضه کنند. هوش مصنوعی امکان شناخت بهتر ترجیحات مشتریان و ارائه محصولات و خدمات متناسب با نیاز هر فرد را فراهم کرده است.
وی افزود: تولید دارو‌های اختصاصی، طراحی محصولات متناسب با سلیقه مشتریان و ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده در صنایع مختلف، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند با استفاده از هوش مصنوعی به خلق ارزش اقتصادی جدید منجر شود.
فردیس صرفه‌جویی در زمان و دستیابی به کیفیت بالاتر را دو عامل دیگر این تحول دانست و گفت: بسیاری از فعالیت‌هایی که در گذشته به چند سال زمان نیاز داشتند، اکنون با کمک فناوری‌های جدید در چند روز یا چند هفته قابل انجام هستند. همچنین هوش مصنوعی امکان دستیابی به سطوحی از کیفیت را فراهم کرده است که پیش از این تحقق آنها دشوار یا حتی غیرممکن به نظر می‌رسید.
فردیس با اشاره به سرعت گسترش فناوری‌های جدید در جهان، نسبت به کوتاه شدن فاصله میان موفقیت و شکست بنگاه‌های اقتصادی هشدار داد.
وی برای تشریح این تغییر، به مدت‌زمان لازم برای دستیابی محصولات و پلتفرم‌های مختلف به یک میلیون کاربر اشاره کرد و گفت: رسیدن تلفن به یک میلیون کاربر حدود ۲۰ سال طول کشید؛ این زمان برای رایانه‌های شخصی به سه سال، تلفن همراه به دو سال، فیس‌بوک به ۱۰ ماه، اینستاگرام به دو ماه و نیم و یک محصول جدید دیگر به پنج روز کاهش پیدا کرده است.
عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران با تاکید بر اینکه سرعت موفقیت در بازار‌های جدید، سرعت شکست را نیز افزایش داده است، بیان کرد: ممکن
است یک کسب‌وکار در فاصله چند روز یا چند هفته، به دلیل ورود رقیبی جدید و غفلت از تحولات بازار، بخش مهمی از موقعیت خود را از دست بدهد.
وی درباره حجم سرمایه‌گذاری جهانی در حوزه هوش مصنوعی نیز به نقل ازی از انجمن سرمایه‌گذاری خطرپذیر آمریکا در مه ۲۰۲۶ اشاره کرد و گفت: بر اساس آمار ارائه‌شده، حدود ۶۵ درصد سرمایه‌گذاری خطرپذیر به حوزه هوش مصنوعی و فناوری‌های مرتبط اختصاص پیدا کرده است.
فردیس در این بخش از سخنان خود تاکید کرد: تحولات بزرگ اقتصادی همیشه با نشانه‌های آشکار و هشدار‌های عمومی آغاز نمی‌شوند. ممکن است مدیران تصور کنند همه چیز طبق روال عادی پیش می‌رود، اما در پشت صحنه، تغییرات بزرگی در حال شکل‌گیری باشد؛ تغییراتی که در نهایت قواعد بازار را به‌طور کامل دگرگون می‌کند.
عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران در بخش دیگری از سخنان خود، با تشریح یک مدل چهارخانه برای بررسی میزان تحول بنگاه‌ها در عصر هوش مصنوعی، تاکید کرد: استفاده محدود از ابزار‌های هوش مصنوعی به معنای تحول واقعی در کسب‌وکار نیست.
وی با اشاره به مدلی از شرکت مشاوره مدیریت بلژیکی بردشاو (Bradshew)، دو معیار اصلی این مدل را معرفی کرد و گفت: معیار نخست، تغییر محصولات و خدمات بنگاه با استفاده از هوش مصنوعی است. معیار دوم نیز تغییر مدل عملیاتی و شیوه فعالیت سازمان با کمک این فناوری را بررسی می‌کند.
فردیس توضیح داد: ترکیب این دو معیار، چهار وضعیت متفاوت برای بنگاه‌های اقتصادی ایجاد می‌کند. در ساده‌ترین وضعیت، شرکت همچنان محصولات و خدمات قبلی را با همان شیوه عملیاتی گذشته عرضه می‌کند و فقط از ابزار‌های هوش مصنوعی برای انجام برخی فعالیت‌های جانبی استفاده می‌کند.
وی با اشاره به نمونه‌هایی از کاربرد‌های سطحی هوش مصنوعی در سازمان‌ها افزود: استفاده از هوش مصنوعی برای ساخت پاورپوینت، اضافه کردن چت‌بات ساده به وب‌سایت، تهیه صورت‌های مالی یا تولید سریع گزارش‌های مدیریتی، به‌تنهایی به معنای ایجاد مزیت رقابتی نیست. رقبای یک شرکت نیز می‌توانند به همین ابزار‌ها دسترسی پیدا کنند و در مدت کوتاهی کاربرد آنها را فرا بگیرند.
فردیس با تاکید بر ضرورت تغییر مدل عملیاتی بنگاه‌ها گفت: در یک سطح بالاتر، شرکت‌ها محصولات و خدمات قبلی خود را حفظ می‌کنند، اما شیوه تولید و ارائه آنها را با استفاده از هوش مصنوعی تغییر می‌دهند. برای مثال، یک شرکت تولیدکننده آبمیوه همچنان همان محصول را عرضه می‌کند، اما با استفاده از داده‌های تاریخی و جغرافیایی، پیش‌بینی فروش فصلی، برآورد تقاضا و مدیریت شبکه توزیع را بهبود می‌دهد.
وی درباره وضعیت دیگری از این مدل توضیح داد: برخی بنگاه‌ها محصولات و خدمات جدید مبتنی بر هوش مصنوعی تولید می‌کنند، اما مدل عملیاتی آنها تغییر چندانی ندارد. با این حال، تحول اصلی و خلق ارزش پایدار در وضعیتی اتفاق می‌افتد که هم محصول و خدمت جدید مبتنی بر هوش مصنوعی شکل بگیرد و هم مدل عملیاتی سازمان متحول شود.
عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران برای تشریح این وضعیت به صنعت داروسازی اشاره کرد و افزود: یک شرکت دارویی می‌تواند با استفاده از هوش مصنوعی، مولکول‌های جدید دارویی را با سرعت بیشتر و هزینه کمتر کشف کند. در صنایع غذایی نیز امکان کشف طعم‌های جدید و در صنایع شیمیایی و پتروشیمی امکان طراحی فرمولاسیون‌های تازه و عبور از محدودیت‌های موجود فراهم می‌شود.
فردیس در پایان تاکید کرد: هوش مصنوعی زمانی به مزیت رقابتی واقعی تبدیل می‌شود که بخشی از ساختار و فرایند خلق ارزش در سازمان باشد. بنگاه‌های اقتصادی ایران باید لحظه نوکیا را جدی بگیرند و پیش از تغییر کامل قواعد بازار، برای تحول در محصولات، خدمات و مدل عملیاتی خود اقدام کنند.